U literaturi postoje različita shvatanja i definisanja povrata odnosno recidivizma: krivično-pravni, kriminološki i penološki. Ne ulazeći u raspravljanje o različitim definicijama povrata i različitim kategorijama povratnika, naglašavamo da je prema penološkim shvatanjima povratnik svaka osoba koja je ponovo došla na izdržavanje kazne zatvora. Bez obzira na sve moguće manjkavosti pojedinih određenja, nesporno je da povratnici čine posebnu kategoriju u odnosu na primarne delinkvente, jer oni krivična dela ponavljaju više puta u toku života, a nekima je to i način življenja.

Osobenost povratnika je u tome što su oni već bili podvrgnuti procesu resocijalizacije koji nije dao dobre rezultate. Nesumnjivo je da neefikasnost izdržane kazne, neodgovarajući zatvorski tretman, osobine ličnosti, nezadovoljavajući uslovi života (siromaštvo, nezaposlenost, beskućništvo), nedovoljno i nepotpuno obrazovanje, nesređeni porodični odnosi i uskraćivanje socio-psihološke i materijalne pomoći od strane društva po izlasku iz zatvora, i još mnogi drugi, utiču na rasprostranjenost povrata.

Fotografija: Ana Batrićević

Izlazak iz zatvora nije kraj kažnjavanja?

Da izdržana kazna zatvora ne predstavlja ujedno i kraj kažnjavanja potvrđuju brojna osuđena lica, čiji je život po izdržanoj kazni bio i ostao u senci zatvorskih kapija. Tragovi zatvoreničkog života produbljuju se, između ostalog, i stigmatizacijom okoline. Nameću se pitanja: da li su povratnici oni koji nakon izdržane kazne ne znaju šta da rade sa sobom i svojom slobodom ili su to oni koji se vraćaju u lošije porodično, socio-ekonomsko okruženje od zatvorskog? Da li su stvarni dometi lišenja slobode, uz sve deprivacije, veća prilagođenost uslovima u zatvoru nego povratak u društvenu zajednicu? Da li se u zatvor vraćaju beskućnici, siromašni bez porodice i bližnjih, neobrazovani, stari i bolesni? Da li je vršenje krivičnih dela profesija i izazov?

Zatim, može se postaviti pitanje da li se osuđeno lice može „popraviti“ u zatvoru, van realnog životnog konteksta u kojem je nastalo i nastaje kriminalno ponašanje i u koji se osuđeno lice, po izdržanoj kazni vraća? Društvo se preko kazne i zatvorskog tretmana bavi posledicama, a uslovi i uzroci koji su doveli pojedince u zatvor ostaju nerešeni, ponekad i nepoznati, i često utiču na neuspeh resocijalizacije i povrat. Osuđeno lice izloženo dugogodišnjoj izolaciji i različitim deprivacijama u zatvoru, često izgubi poverenje ne samo u druge ljude nego i u sebe. Pojedinci se, i pored očuvanih odnosa sa ljudima van zatvora, prilagode i lakše adaptiraju na zatvorske uslove nego što se osposobe za život nakon zatvora.

Bez iscrpnijeg proučavanja ličnosti osuđenih lica i saznavanja društvenih okolnosti, koje su prethodile i u koje se bivše osuđeno lice vraća, ne može se istraživati ni problem resocijalizavije niti povrata.

Uobičajeno je mišljenje da se proces resocijalizacije ostvaruje u zatvoru. Međutim, u zatvoru se odvija priprema za resocijalizaciju u društvu i posebna vrsta socijalizacije – resocijalizacije na zatvorsku sredinu. Uspeh institucionalnog tretmana, ma kakav bio, ogleda se i proverava u ponašanju osuđenih lica nakon izlaska iz zatvora.

Nažalost, visok procenat povratnika (procene su od 60 do 70%) ne ide u prilog stanovištu o uspešnosti resocijalizacije. Proizilazi da je uspešnije prilagođavanje na zatvor i da se osuđena lica neretko vraćaju u tu dobro poznatu okolinu. U tom kontekstu, postoje autori koji smatraju da je zatvor, za mnoga osuđena lica, „učionica“ za sticanje i usavršavanje kriminalnog iskustva.

Mogući uzroci povrata u zatvore i neuspeha resocijalizacije su:
– neprimerena kazna,
– ne/odgovarajući tretman i postupci u zatvoru, nekvalifikovanost i manjak osoblja u zatvoru, pretrpani zatvori itd.,
– kriminogene i ostale socio-psihološke karakteristike samih osuđenih lica, posebno psihopata i
– nepovoljan postpenalni prihvat.

Fotografija: Ana Batrićević

Uslovi života u zatvoru

Nesporno je da su prostorni i materijalni uslovi u zatvorima nezadovoljavajući. Zatvori su mahom prenaseljeni, nedostaju pojedini profili stručnjaka među zaposlenima, jak je uticaj neformalnih grupa i „kriminalne infekcije“ nisu retkost. Motivacija osuđenih lica za formalne oblike obrazovanja nije na zavidnom nivou i doživljava se nametnutom obavezom. Zato kazne lišenja slobode dovode do opadanja nivoa obrazovanja i informisanosti što može dovesti do desocijalizacije a ne resocijalizacije (posebno su pogođena obrazovanija osuđena lica).

Neupriličene društvene okolnosti

Institucionalna resocijalizacija i ne/prilike u zatvoru su jedna strana medalje od koje zavisi uspešan povratak osuđenih lica na slobodu. Uz strukturu ličnosti pojedinca, makro i mikro socijalni faktori imaju bitan uticaj na ishod resocijalizacije.

Tome treba dodati i porodične okolnosti – materijalne i stambene prilike, obrazovanje, zaposlenost, porodične odnose i strukturu porodice. Uloga porodice je veoma značajna za postpenalni prihvat jer usled dugotrajnih kazni, i ne samo dugotrajnih, dolazi do raspada porodice i negativnog odnosa njenih članova prema osuđenom licu. Stav porodice i uže društvene sredine prema bivšem osuđenom licu određuje i vrsta krivičnog dela.

Loše porodične prilike, siromaštvo, nezaposlenost i nemogućnost zasnivanja radnog odnosa (zbog prethodno učinjenog krivičnog dela) i pored najboljih mogućih rezultata u zatvorskoj resocijalizaciji, umanjuju šanse za vraćanje u normalan život. Isto važi i za slučajeve kada je pojedincu presudom, na izvesno vreme, zabranjeno bavljenje nekom profesijom. Prema tome, društvene okolnosti mogu biti olakšavajući ili otežavajući faktor u rešavanju životnih problema nakon izlaska iz zatvora. Socio-psihološke karakteristike pojedinca i aktuelne, izmenjene društvene i porodične prilike u koje se vraća, posle dužeg ili kraćeg odsluživanja kazne, presudni su za uspešnost postpenalne resocijalizacije.

Društvene okolnosti koje mogu uticati na recidivizam i neuspeh institucionalne resocijalizacije su:
– opšte društveni uslovi (vladajući sistem vrednosti, društveno-politička stabilnost, stavovi prema bivšim osuđenicima…),
– društveno-ekonomski činioci – potražnja i ponuda radne snage u zavisnosti od pola, starosti, obrazovanja i zanimanja,
– razvijenosti i karakteristika institucija, organizacija i službi za prihvat i pomoć pri izlasku pojedinaca iz zatvora i
– porodični i uži socijalno-kulturni uslovi (stabilnost porodice, materijalne i stambene prilike, struktura lokalnih grupa i sredine u koju se vraća).

Sagledavanjem navedenih faktora otvaraju se i mnoga nerešena pitanja o adekvatnom prihvatu bivših osuđenih lica, kako od strane društva u celini (preko zakonodavnih rešenja i centara za pomoć i podršku) tako i od užeg okruženja.

Fotografija: Ana Batrićević

Posledice dugogodišnjih zatvorskih kazni

Poseban problem su osuđena lica koja su u zatvoru proveli deset i više godina. Neretko, oni su po izlasku iz zatvora stari i bolesni, nemaju gde da odu, porodični odnosi su pokidani i, a njihova deca ih često odbacuju. Osuđeno lice, izloženo dugogodišnjoj socijalnoj izolaciji i različitim zatvorskim deprivacijama, često, izgubi poverenje ne samo u druge ljude nego i u sebe. U takvim situacijama uključivanje u život na slobodi otežano je i ako to lice ima podršku i razumevanje okoline.

Značaj postpenalnog perioda za prevenciju povrata

Odgovarajuća kazna i individualizovan institucionalni tretman ne znače da do povrata neće doći ako društvo, ne pomogne pojedincu po izlasku na slobodu da započne život na društveno prihvatljiv način, pružajući mu psihološku i moralnu podršku uz mogućnost zaposlenja. Naime, recidivizam je često indikator neefikasnosti, ne samo kaznene politike i tretmana u penalnim ustanovama, nego i postpenalnog prihvata i ukupnih društvenih okolnosti.

Potrebno je istaći značaj postpenalnog perioda, probacijskog sistema i njegove povezanosti sa zatvorskim radom na postenalnom prihvatu. Značajnu ulogu u procesu resocijalizacije ima Mreža organizacija za postpenalnu podršku Srbije (MOPPS) koja okuplja sva udruženja sa teritorije Republike Srbije koja se direktno ili indirektno bave pružanjem postpenalne podrške, odnosno sprovode aktivnosti usmerene na poboljšanje položaja lica prema kojima je izvršena neka krivična sankcija.

Važnu ulogu u postpenalnom prihvatu imaju i: saradnja pravosuđa, policije, obrazovnog sistema, socijalne politike i zdravstvenog sistema i nevladinih organizacija kako bi se definisale uloge, obaveze i način komuniciranja između svihzainteresovanih strana. U protivnom, bojimo se da će mnogi opterećeni prošlošću, a uplašeni sadašnjošću, budućnost i „sigurnost“ potražiti na njima dobro znanom mestu.

Prof. dr Branislava Knežić

The post Povrat: Vraćanje u dobro poznatu sredinu first appeared on PrisonLIFE.

Kao i svi drugi članovi društva, osobe sa različitim oblicima i stepenima ometenošću mogu prekršiti zakonske norme i naći se pred izvršenjem kazne zatvora. Istraživanja koja su se bavila postupanjem prema osobama sa ometenošću u krivičnom postupku i tokom izvršenja kazne zatvora uočila su brojne nejednakosti kojima su izložene, uključujući neprilagođenost okruženja ili nedostupnost odgovarajućih usluga tretmana i rehabilitacije.

Postupanje prema osobama sa ometenošću koja su u sukobu sa zakonom zavisi od više faktora. Od velikog su značaja preovlađujući društveni stavovi prema prestupnicima sa ometenošću, ali generalno i prema osobama sa ometenošću. Ipak, kao najuticajniji, izdvaja se uređenost sistema krivičnog pravosuđa, socijalnih službi i drugih odgovarajućih pružalaca usluga pomoći, podrške i zaštite. Funkcionalnost navedenih sistema, u interakciji sa adekvatnim zakonodavstvom u oblasti mentalnog zdravlja, preduslov je za oblikovanje odgovarajuće društvene rekacije. Posledično, način na koji funkcionišu socijalne i druge odgovarajuće službe može uticati na način na koji se učinioci tretiraju u sistemu krivičnog pravosuđa.

Upravljanje zatvorima u kojima kaznu izvršavaju osuđenici sa ometenošću podrazumeva obezbeđivanje određenih preduslova. U literaturi se navode pogodnosti koje obuhvataju ne samo prilagođavanje okruženja i sadržaja aktivnosti, već i celokupne infrastrukture, odnosno izgradnju i održavanje objekata koji podržavaju usluge pomoći, podrške i zaštite. Pored toga, nužni preduslovi su i kontinuiranost u održavanju socijalnih kontakata, prvenstveno kontakata sa porodicom osuđenika, kao i poštovanje defektološkog principa kontinuiranosti rehabilitacionog tretmana i bavljenja rekreativnim i željenim slobodnim aktivnostima.

O testiranju na neurorazvojne poremećaje i tretmanu osuđenih lica sa različitim oblicima ometenosti

Osobe sa različitim vidovima ometenosti, uključujući intelektualnu ometenost i granična stanja inteligencije, ne dobijaju potrebnu stručnu podršku i tretmanske usluge u zatvoru. Zatvorsko okruženje je posebno teško osobama sa ometenošću da u njemu funkcionišu. To se, najpre, javlja zbog strukturalnih, proceduralnih i komunikativnih barijera koje su zatvorskom okruženju svojstvene, a koje isključuju i stavljaju u nepovoljniji položaj ovu grupu osuđenika.

Osuđena lica sa smetnjama u učenju ili nižim nivoom pismenosti često nemaju dovoljno razvijene verbalne i adaptivne veštine ili veštine čitanja i pisanja. Veštine čitanja i pisanja su, pak, neophodne kako bi se osuđenici uključili u tretmane, terapije ili obuke u zatvoru, a svakako su nužne za uspešnu socijalnu reintegraciju nakon izlaska iz zatvora.

Sa druge strane, osuđenicima sa oštećenjem sluha najtežeg stepena, odnosno gluvim osuđenicima neke usluge su nedostupne bez obzira što imaju na njih zagarantovano pravo na osnovu trajnog invaliditeta. Konkretno, uskraćen im je tumač znakovnog jezika na prijemnom odeljenju, onemogućen pristup obrazovnim aktivnostima, a nailaze i na barijere pri radnom angažovanju. U mnogim slučajevima gluvi osuđenici ističu da uskraćivanje komunikacije i nerazumevanje onoga šta se dešava oko njih vodi ka osećanjima zbunjenosti i izolovanosti, ali i nemogućnosti da prate zatvorski režim na isti način kao ostali osuđenici. Ovakav položaj se, prema tvrdnjama samih osuđenika, direktno odražava na njihovo mentalno zadravlje i odnos sa drugim osuđenicima, kao i sa zatvorskim osobljem.

Prateći efekate programa skrininga na ispodprosečna ili granična stanja inteligencije kod osuđenih lica u prijemnom odeljenju u tri zatvora u Engleskoj, uočen je niz pozitivnih promena. Naime, uprave ovih zatvora su samoinicijativno izvršile izvesna prilagođavanja iako im nadležno Ministarstvo pravde nije obezbedilo potrebne resurse. Konkretno, osuđenicima kod kojih je skriningom ukazano na moguće prisustvo ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti ili problema u učenju su ponuđeni neki od brojnih programa učenja i obuke u zatvoru, kao i priprema za otpust, uključujući upućivanje na odgovarajuće servisne resurse i usluge u zajednici. Kako bi se obezbedila kontinuiranost u tretmanu i nakon otpusta, ovi osuđenici su, takođe, bili upućeni i na postojeće službe rehabilitacije i edukacije i psihološke podrške u zatvoru, a koje su počele da sarađuju sa sličim službama van zatvora, potvrđujući značaj na naučnim dokazima potvrđene prakse.

O otpuštanju iz zatvora i socijalnoj reintegraciji osuđenih lica sa ometenošću

Nakon otpuštanja iz zatvora, osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti su često bez odgovarajućeg zaposlenja i sa ograničenim društvenim kontaktima. Uz to, ovi osuđenici dobijaju nedovoljno podrške u zajednici, a česti su i ponovni informativni razgovori sa policijom. U odnosu na procenu rizika, veća je verovatnoća da će osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti biti ocenjeni kao srednji stepen rizika od ponovnog vršenja krivičnih dela nakon izlaska iz zatvora nego osuđenici iz opšte populacije.

Prema rečima bivših osuđenika ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, nakon izlaska iz zatvora izostaje međusobno poštovanje između njih, kao korisnika usluga sa jedne strane, i osoblja iz službi socijalne zaštite, uslovnog otpusta ili zdravstvene zaštite, kao pružalaca usluga sa druge strane. Sve to otežava položaj osuđenih lica u post-penalnom periodu.

Važno je napomenuti da profesionalna rehabilitacija ima značajan uticaj na zapošljavanje osuđenih lica sa ometenošću nakon otpusta iz zatvora, kao i da postoji dosledan i pozitivan odnos između korišćenja bilo koje vrste rehabilitacione usluge i nalaženja posla.

Rezultati nekih istraživanja o povratu osuđenika ometenošću

Kada je reč o povratu osuđenika ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, preko 80% je ranije osuđivano na kaznu zatvora, dok se 45% njih vratilo u zatvor u roku od dve godine nakon otpusta na slobodu u poređenju sa samo 20% osuđenika iz opšte populacije. Prema podacima iz druge studije, stopa povrata iznosi 41% u ovoj populaciji.

Istraživanja ističu i karakterističan obrazac povrata. Naime, osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti ili sa drugim razvojnim smetnjama su rizična grupa za povrat, imajući u vidu njihova iskustva pre lišavanja slobode i ograničenu stručnu obuku i obuku u vezi sa poslom koju su pohađali u zatvoru.

Drugi autori su, pak, ispitivali od čega povrat u ovoj populaciji osuđenika zavisi. Prethodna istorija činjenja krivičnih i prekršajnih dela, tačnije broj prethodnih dela, vršenje krivičnih dela protiv imovine i krivičnih dela vezanih za opojne droge, zatim kršenje uslovnog otpusta i istoriju zloupotrebe supstanci potvrđeni su kao značajni faktori povrata. Povrat je doveden u vezu i sa nestabilnim ili neodgovarajućim smeštajem i nezaposlenošću, a veliki uticaj ima i istorija psihijatrijskih stanja ili poremećaja.

Zaključak

Imajući u vidu sve navedeno, reintegracija osuđenika i prevencija povrata kroz programe obuke i pomoć pri zapošljavanju je važna za sve osuđeničke populacije, uključujući i osuđenike sa različitim oblicima i stepenima ometenosti. Ovi osuđenici su grupa sa složenom istorijom i karakteristikama. Njihova uspešna socijalna reintegracija predstavlja izazov ne samo stručnim službama, odnosno servisima za pružanje podrške, već i kazneno-popravnom sistemu u celini. Zbog toga bi rana identifikacija osoba sa smetnjama u učenju ili bilo kojim drugim vidom razvojnih poremećaja ili tipom ometenosti odraslog doba bila od vitalnog značaja za uspešnost izvršenja kazne zatvora.

Uspostavljanje programa obuka, izgradnja kapaciteta i senzibilizacija zaposlenih, pre svega tretmanskih službenika i pripadnika službi obezbeđenja, važna je i za prepoznavanje razvojnih smetnji i pružanje adekvatne podrške u zatvorskom okruženju. Kada je reč o osuđenim licima ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, programi za razvoj adaptivnih i socijalnih veština zasnovani na postulatima defektološke nauke bi mogli biti ključni za pozitivno prilagođavanje životu u zatvoru i aktivno učestvovanje u zatvorskim aktivnostima.

Milena Milićević i Ljeposava Ilijić

Napomena: Tekst je delom preuzet iz naučnog članka Milićević, M. & Ilijić Lj. (2022). Osobe sa intelektualnom ometenošću i kršenje zakonskih normi – o pojedinim karakteristikama populacije i izazovima u izvršenju kazne zatvora. Zbornik Instituta za kriminološka i sociološka istraživanja, 41(1), 41-53.

The post Osobe sa ometenošću i izvršenje kazne zatvora: Karakteristike populacije i izazovi u pružanju tretmana first appeared on PrisonLIFE.