Istraživanja potvrđuju da interakcija sa životinjama kod ljudi smanjuje stres i agresiju, pojačava empatiju, podstiče odgovornost za druge i doprinosi opštem mentalnom i fizičkom zdravlju i blagostanju. Terapija uz pomoć životinja primenjuje se sa ciljem da pomogne ljudima da se suoče sa najrazličitijim izazovima: poteškoćama prilikom učenja, post-traumatskim stresnim poremećajem, depresijom, strahovima, fobijama, anksioznošću, besom… U skladu sa tim, terapeutske životinje sve češće ulaze u: škole, bolnice, centre za dnevni boravak starijih osoba i dece, ali i ustanove za izvršenje krivičnih sankcija.

Fotografija 1. Azil za pse u Kazneno-popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2019) Druga šansa: Rad osuđenika sa psima u KPZ Sremska Mitrovica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Program resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima

Program zasnovan na resocijalizaciji osuđenih lica kroz rad sa napuštenim psima primenjuje se u Kazneno popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici od 2017. godine. Osuđenici koji to žele i za koje stručni tim zavoda oceni da su za to podobni, mogu učestvovati u programu rada sa psima, tokom kojeg se staraju o napuštenim psima i stiču osnovna znanja o njihovoj dresuri. Na početku, program se primenjivao samo u poluotvorenom delu zavoda da bi sredinom 2019. godine, sedam pasa bilo smešteno u zatvoreni deo ovog kazneno-popravnog zavoda. U pitanju je deo zavoda sa maksimalnim obezbeđenjem, a samim tim i sa većim ograničenjima i intenzivnijim zatvorskim deprivacijama. U ovaj deo kazneno-popravnog zavoda smeštena su osuđena lica kojima su izrečene duže kazne lišenja slobode. Zbog toga, rad sa psima za njih ima poseban značaj i još više doprinosi da se na konstruktivan način suoče sa lišenjem slobode i deprivacijama koje je nužno prate.

Fotografija 2. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Azil za pse u Kazneno-popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici

Ono što program resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima u Kazneno-popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici čini posebnim jeste okolnost da su psi sa kojima osuđenici rade smešteni u azilu, koji se nalazi unutar zatvorskog kompleksa. Više od 200 pasa zbrinuto je u okviru ove ustanove za izvršenje krivičnih sankcija. Oni borave u prostoru koji je čist, topao i prilagođen njihovim potrebama, dostupna im je veterinarska nega, a osuđena lica ih hrane, čiste, kupaju, četkaju, ali i dresiraju, kako bi ih pripremili za udomljavanje. Naime, zaposleni u zavodu koji imaju posebna znanja i veštine potrebne za rad sa psima i dresiranje pasa, podučavaju osuđena lica kako da dresiraju pse. Na taj način, psi se dresiraju i uče osnovnim komandama, što povećava njihove izglede da pronađu novi dom.

Fotografija 3. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Efekti programa rada osuđenih lica sa psima

Već od samog početka primene programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima, pokazale su se njegova višestruko korisna i pozitivna dejstva. Pre svega, napušteni psi se sklanjanu sa ulice i smeštaju u azil, gde se sa njima postupa humano i u skladu sa osnovnim principima dobrobiti životinja. Nekada napušteni, ovi psi su sada zaštićeni i spremni za udomljavanje od strane svih zainteresovanih građana. Osim toga, učestvovanjem u programu rada sa psima, osuđenim licima se pruža prilika da steknu sertifikat o završenoj obuci za rad sa psima i zaposle se nakon izdržane kazne. Time se nastoji doprineti njihovnom vraćanju u redovne životne tokove i iznalaženju zakonitog izvora prihoda nakon izdržane kazne. Konačno, pozitivno dejstvo svakodnevne interakcije sa psima dovelo je i do brojnih pozitivnih promena u raspoloženju i međuljudskim odnosima u zavodu – kako između samih osuđenih lica, tako i između osuđenih lica, sa jedne strane, i zaposlenih u zavodu, sa druge.

Fotografija 4. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Rad sa psima kao podsticaj za lični razvoj

Kroz svakodnevnu interakciju sa životinjama, osuđena lica stiču prostor da a rade na sebi i da ponovo razviju osećaj empatije, odgovornosti i poverenja. To potvrđuju i njihove reči, kojima opisuju da ih provođenje slobodnog vremena sa životinjama ispunjava osećajem smirenosti, da im daje pozitivnu energiju, kao i da im pomaže da se na adekvatan način suoče sa neprijatnostima i konfliktnim situacijama. Osuđena lica koja rade sa psima ističu i to da im njihove porodice pružaju veliku podršku da istraju u ovakvoj vrsti angažovanja, te da su ponosni na njihov rad. Neki od njih odlučili su da udome pse sa kojima su radili tokom programa. U tom smislu, pozitivan primer predstavlja porodica jednog od osuđenih lica koja je usvojila psa iz azila dok je on još bio na izdržavanju kazne.

Fotografija 5. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Mogući efekti resocijalizacije kroz rad sa psima na smanjenje recidivizma

Iako je rano u ovom trenutku govoriti o efektima programa rada osuđenih lica sa psima na smanjenje recidivizma, odnosno ponovnog vršenja krivičnih dela, budući da je kratak period njegove primene, te da se mnogi od učesnika u programu još uvek nalaze na izdržavanju kazne, ono što se prema rečima osuđenih lica i zaposlenih u zavodu može primetiti jeste: pozitivna atmosfera, smirenost, smanjenje tenzije u svakodnevnoj komunikaciji kako između samih osuđenih lica, tako i između osuđenih lica i zaposlenih u zavodu… Sve to zahvaljujući prisustvu pasa i svakodnevnom radu sa njima, uzajamnoj ljubavi i saosećanju, koje interakcija sa životinjama budi kod svakog čoveka. Ipak, odgovor na pitanje da li je i u kolikoj meri ovaj program resocijalizacije osuđenih lica delotvoran u pogledu suzbijanja povrata zahteva sprovođenje dugoročnih i sveobuhvatnih istraživanja i praćenja statistika povrata i učestvovanja u ovom programu tokom narednih nekoliko godina, pa čak i decenija. Ono što je u ovom trenutku nesporno, jesu njegovi neposredni pozitivni efekti na osuđena lica, životinje i širu zajednicu, zbog čega se njegova primena inicira i planira i u drugim ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji.

Fotografija 6. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Ana Batrićević

The post Resocijalizacija osuđenih lica kroz rad sa psima first appeared on PrisonLIFE.

Kazna doživotnog zatvora uvedena je u krivičnopravni sistem naše zemlje umesto kazne zatvora u trajanju između 30 i 40 godina izmenama i dopunama Krivičnog zakonika Republike Srbije (u daljem tekstu: KZRS), usvojenim 21. maja 2019.  na snazi od 1. decembra 2019. godine. Kao i kazna zatvora, doživotni zatvor se može izreći samo kao glavna kazna, a propisuje se izuzetno uz kaznu zatvora za najteža krivična dela i najteže oblike teških krivičnih dela. Postoje situacije u kojima nije moguće izreći ovu kaznu: kada učinilac u vreme izvršenja krivičnog dela nije navršilo 21 godinu života, kada zakon predviđa da se kazna može ublažiti ili kada postoji neki od osnova za oslobođenje od kazne. Lice osuđeno na kaznu doživotnog zatvora može biti uslovo otpušteno nakon izdržanih 27 godina zatvora. Međutim, KZRS propisuje da kod pojedinih kvalifikovanih oblika 5 krivičnih dela sud ne može uslovno otpustiti osuđeno lice, bez obzira na to na koju kaznu je osuđeno. To su: 1) teško ubistvo 2) silovanje 3) obljuba nad nemoćnim licem 4) obljuba sa detetom i 5) obljuba zloupotrebom položaja. Za sva nabrojana krivična dela, pored kazne zatvora, propisana je i kazna doživotnog zatvora. Budući da lice osuđeno na kaznu doživotnog zatvora ostaje u zatvoru do kraja života, kao i da mu se u određenim slučajevima ne može dozvoliti uslovni otpust, uvođenje ove kazne izazvalo je brojne polemike u domaćoj naučnoj i stručnoj javnosti.

Moguće posledice kazne doživotnog zatvora na starenje osuđeničke populacije u Republici Srbiji

Ako se ostave po strani argumenti za i protiv uvođenja kazne doživotnog zatvora u krivičnopravni sistem Republike Srbije, ostaje činjenica da će izricanje ove kazne u budućnosti dovesti do toga da u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija poraste broj starih lica. Naime, čak i ako bi na izvršenje kazne doživotnog zatvora stupili relativno mladi, osuđeni na ovu kaznu ostajaće u zatvoru do kraja života. I u situacijama kada bi lica osuđena na kaznu doživotnog zatvora bila puštena na uslovni otpust (kod onih krivičnih dela kod kojih je to moguće prema odredbama KZRS), opet bi u pitanju bila lica starije životne dobi. Imajući u vidu da je u Srbiji uočeno starenje kompletne populacije, kao i da je prisutan trend porasta broja osuđenih lica starijih od 50 godina, može se očekivati da će izricanje kazne doživotnog zatvora samo dodatno doprineti starenju populacije lica na izdržavanju kazne zatvora. Zbog toga je sasvim umesno na vreme postaviti pitanje na koji način postupati sa sve većim brojem starijih lica na izdržavanju kazne zatvora, a da se ispoštuju njihova osnovna ljudska prava i uvaže njihove specifične zdravstvene, psihološke i socijalne potrebe, i to sa posebnim fokusom na lica kojima je izrečena kazna doživotnog zatvora.

Fotografija: Ana Batrićević

Kako odgovoriti na izazove starenja osuđeničke populacije u kontekstu doživotnog zatvora u Republici Srbiji?

Kao što je već istaknuto prilikom razmatranja mogućih odgovora na starenje osuđeničke populacije u Srbiji, potrebno je odlučiti da li će se primeniti pristup koji podrazumeva segregaciju (odvajanje osuđenih lica određene životne dobi od ostalih osuđenih lica) ili stanovište koje počiva na inkluziji (jednakom tretmanu i boravku starijih osuđenika sa ostalim osuđenim licima). Pri tome je istaknuto da bi najprimenljivije bilo rešenje koje podrazumeva prilagođavanje prostorija, programa, tretmana, bezbednosnih mera i zaposlenih u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija potrebama starijih osuđenih lica. U tom kontekstu, međutim, potrebno je ukazati na osobenosti osuđenih lica kojima je izrečena kazna doživotnog zatvora (bilo da je reč o starijim ili mlađim osobama) kao i na težinu krivičnih dela koja su ta lica učinila, potencijalnu opasnost koju oni mogu predstavljati za zaposlene u ustanovi za izvršenje krivičnih sankcija, ali i za ostala osuđena lica. U tom smislu, može se postaviti pitanje da li lica osuđena kaznu doživotnog zatvora treba izdvajati od ostalih osuđenih lica, bez obzira na to koliko godina imaju, i to ne zbog njihove životne dobi već zbog pomenutih bezbednosnih rizika. Sa druge strane, pitanje je i da li će lica kojima je izrečena kazna doživotnog zatvora predstavljati jednaku bezbednosnu pretnju po svoju okolinu u trenutku kada stupe na izdržavanje kazne doživotnog zatvora (kada su, na primer, još uvek mladi ili srednjih godina) i u trenutku kada stignu u pozne godine. U skladu sa tim, čini se da je najispravnije svakom osuđenom licu pristupiti individualno, u zavisnosti od njegove životne dobi i psiho-fizičkog stanja, uz prethodno obezbeđivanje uslova za normalan život svih starijih osuđenih lica tokom izdržavanja kazne zatvora.

Ivana Stevanović i Ana Batrićević

The post Doživotni zatvor i starenje osuđeničke populacije u Republici Srbiji first appeared on PrisonLIFE.

Porast udela starijih od 50 godina u ukupnom broju punoletnih osuđenih lica može se uočiti kako u svetu tako i u Srbiji. Imajući u vidu da starija lica imaju specifične zdravstvene, socijalne i psihološke potrebe, te da se nalaze u povećanom riziku od viktimizacije i višestruke diskriminacije, starenje osuđeničke populacije sa sobom nosi niz izazova za sistem izvršenja krivičnih sankcija. Neophodnost poštovanja osnovnih ljudskih prava zagarantovanih svim osuđenim licima još više dolazi do izražaja kada su u pitanju starija lica koja se nalaze na izdržavanju kazne zatvora, budući da su ona posebno ranjiva zbog svoje životne dobi i izazova koje ona sa sobom nosi. Zato je potrebno razmotriti moguće pristupe prilagođavanju uslova života u zatvoru zdravstvenim, psihološkim i socijalnim potrebama starijih osuđenih lica.

Dva pristupa problemu starenja populacije lica na izdržavanju kazne zatvora

Do sada su se izdvojila dva pristupa rešavanju problema starenja populacije lica koja se nalaze na izdržavanju kazne zatvora. Prvi podrazumeva segregaciju, odnosno fizičko izdvajanje starijih lica od ostalih osuđenih lica u posebna odeljenja zavoda za izvršenje krivičnih sankcija. Drugi se zasniva na njihovoj inkluziji, odnosno potpuno jednakom tretmanu sa ostalim licima koja se nalaze na izdržavanju kazne zatvora, u smislu boravka u zajedničkim prostorijama i učestvovanja u zajedničkim aktivnostima. Svaki pristup ima određene prednosti i nedostatke, na koje je potrebno ukazati kako bi se utvrdilo koji bi bio najpodesniji za primenu u sistemu izvršenja krivičnih sankcija Republike Srbije.

Segregacija – fizičko izdvajanje starijih od ostalih lica koja se nalaze na izdržavanju kazne zatvora

Ovakav pristup podrazumeva da se starija osuđena lica tokom izdržavanja kazne zatvora izdvoje u posebno odeljenje, kako bi se omogućilo da budu fizički razdvojena od ostalih osuđenih, ili da u nekim momentima budu u zajedničkim prostorijama, ali u vreme kada ostala osuđena lica u njima ne borave. Pomenuti pristup ne isključuje ni pravljenje posebnih kaznenih ustanova samo za starija osuđena lica. Sa jedne strane, takav pristup bi u znatnoj meri redukovao rizik od viktimizacije starijih osuđenih lica, pre svega u smislu isključenja mogućnosti da dođe do ispoljavanja verbalnog ili fizičkog nasilja prema starijim osuđenim licima od strane mlađih. Istovremeno, omogućilo bi se da starija osuđena lica borave u prostorijama i učestvuju u aktivnostima koje su prilagođene njihovim fizičkim, psihičkim i socijalnim potrebama.

Sa druge strane, treba imati u vidu da nisu sva starija osuđena lica istih psihičkih i fizičkih sposobnosti, da nemaju isto zdravstveno stanje, da su osuđena za različita krivična dela, da u pogledu svakog od njih postoje različiti bezbednosni rizici, te da se njihove psiho-fizičke potrebe i mogućnosti ne mogu procenjivati samo na osnovu njihovih godina. U tom smislu, pristup zasnovan na segregaciji mogao bi dovesti do toga da se neka lica samo zbog svojih godina neopravdano izoluju od ostalih osuđenih, te da im se uskrati pristup zajedničkim aktivnostima koje bi mogle imati pozitivan efekat na njihovo fizičko i mentalno zdravlje i blagostanje. Kao primer mogle bi se navesti različite aktivnosti na otvorenom prostoru poput sportskih aktivnosti, rada sa životinjama, hortikulture i drugih aktivnosti za koje je potvrđeno da imaju blagotvorna dejstva na ljudsko zdravlje, psihu i emocije. Ukoliko bi za to postojala volja i spremnost zaposlenih u sistemu izvršenja krivičnih sankcija, takve aktivnosti mogle bi se organizovati posebno za starija osuđena lica, a u skladu sa njihovim potrebama, mogućnostima i interesovanjima. To je posebno važno u slučaju starijih osuđenih lica kod kojih se tokom izdržavanja kazne razvila neka bolest, koja možda ne iziskuje smeštaj u Specijalnu zatvorsku bolnicu ali svakako zahteva poseban tretman, poput, na primer demencije ili depresije.

Fotografija: Ana Batrićević

Inkluzija – boravak starijih sa ostalim osuđenim licima

Boravak starijih osuđenih lica zajedno sa ostalim osuđenim licma ima svoje prednosti, u smislu da omogućava njihov ravnopravan tretman i, samim tim, onemogućava da se ona osećaju diskriminisano i izolovano. U tom kontekstu, inkluzivni pristup mogao bi na neki način da obogati svakodnevicu starijih osuđenih lica, njihovim uključivanjem u zajedničke aktivnosti, a u skladu sa njihovim mogućnostima i interesovanjima. U takvim situacijama, ipak, trebalo bi prilagoditi prostor potrebama starijih osuđenih lica, pre svega tako da odgovara njihovim zahtevima u pogledu kretanja, ali i bezbednosti. Osim toga, trebalo bi naročito pojačati nadzor prilikom zajedničkih aktivnosti u kojima učestvuju i starija i mlađa osuđena lica, ne bi li se na vreme sprečila viktimizacija starijih osuđenih lica od strane mlađih.

Moguća rešenja problema starenja populacije osuđenih lica u zatvorima u Srbiji

U Republici Srbiji, raspoređivanje osuđenih lica u ustanove za izvršenje krivičnih sankcija i njihovo razvrstavanje po odeljenjima (zatvoreno, poluotvoreno, otvoreno) u okviru tih ustanova vrši se na osnovu različitih kriterijuma, pri čemu okolnost da je neko lice starije od, na primer 50 ili 60 godina nije nigde izričito navedena. Međutim, prilikom razvrstavanja osuđenog lica vodi se računa o: dužini kazne; načinu dolaska na izdržavanje kazne; odnosu prema krivičnom delu i kazni; vrsti i težini krivičnog dela; ranijoj osuđivanosti; drugom krivičnom postupku ili izrečenoj kazni; psihološkim, pedagoškim, socijalnim osobenostima, bezbednosnim rizicima i potrebama osuđenog; ponašanju tokom ranijeg izdržavanja krivične sankcije u odgovarajućoj instituciji, kao i drugim činjenicama bitnim za razvrstavanje, predviđenim upitnikom za osuđena lica za procenu rizika, gde spada i starosna dob osuđenog lica. U okviru sistema za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji ne postoji posebna ustanova ili  odeljenje u okviru neke od postojećih ustanova, koje bi posebno bilo namenjeno starijim osuđenim licima i prilagođeno isključivo njihovim potrebama. Konstantan porast broja starijih osuđenih lica i predviđanja da će ih u budućnosti biti više govori u prilog tome da treba razmotriti uvođenje neke od pomenutih opcija – bilo da je reč o posebnoj ustanovi, posebnim odeljenjima u okviru postojećih ustanova ili sveobuhvatnim merama prilagođavanja uslova života i rada u postojećim ustanovama potrebama starijih osuđenih lica. Čini se da bi prilagođavanje uslova u postojećim ustanovama bilo najjednostavnije sprovesti, budući da ono ne zahteva promenu važećih zakonskih i podzakonskih akata, već infrastrukturna, materijalna i ulaganja u smislu ljudskih resursa.

Ana Batrićević i Ivana Stevanović

The post Kako odgovoriti na izazove starenja osuđeničke populacije? first appeared on PrisonLIFE.

Kao i svi drugi članovi društva, osobe sa različitim oblicima i stepenima ometenošću mogu prekršiti zakonske norme i naći se pred izvršenjem kazne zatvora. Istraživanja koja su se bavila postupanjem prema osobama sa ometenošću u krivičnom postupku i tokom izvršenja kazne zatvora uočila su brojne nejednakosti kojima su izložene, uključujući neprilagođenost okruženja ili nedostupnost odgovarajućih usluga tretmana i rehabilitacije.

Postupanje prema osobama sa ometenošću koja su u sukobu sa zakonom zavisi od više faktora. Od velikog su značaja preovlađujući društveni stavovi prema prestupnicima sa ometenošću, ali generalno i prema osobama sa ometenošću. Ipak, kao najuticajniji, izdvaja se uređenost sistema krivičnog pravosuđa, socijalnih službi i drugih odgovarajućih pružalaca usluga pomoći, podrške i zaštite. Funkcionalnost navedenih sistema, u interakciji sa adekvatnim zakonodavstvom u oblasti mentalnog zdravlja, preduslov je za oblikovanje odgovarajuće društvene rekacije. Posledično, način na koji funkcionišu socijalne i druge odgovarajuće službe može uticati na način na koji se učinioci tretiraju u sistemu krivičnog pravosuđa.

Upravljanje zatvorima u kojima kaznu izvršavaju osuđenici sa ometenošću podrazumeva obezbeđivanje određenih preduslova. U literaturi se navode pogodnosti koje obuhvataju ne samo prilagođavanje okruženja i sadržaja aktivnosti, već i celokupne infrastrukture, odnosno izgradnju i održavanje objekata koji podržavaju usluge pomoći, podrške i zaštite. Pored toga, nužni preduslovi su i kontinuiranost u održavanju socijalnih kontakata, prvenstveno kontakata sa porodicom osuđenika, kao i poštovanje defektološkog principa kontinuiranosti rehabilitacionog tretmana i bavljenja rekreativnim i željenim slobodnim aktivnostima.

O testiranju na neurorazvojne poremećaje i tretmanu osuđenih lica sa različitim oblicima ometenosti

Osobe sa različitim vidovima ometenosti, uključujući intelektualnu ometenost i granična stanja inteligencije, ne dobijaju potrebnu stručnu podršku i tretmanske usluge u zatvoru. Zatvorsko okruženje je posebno teško osobama sa ometenošću da u njemu funkcionišu. To se, najpre, javlja zbog strukturalnih, proceduralnih i komunikativnih barijera koje su zatvorskom okruženju svojstvene, a koje isključuju i stavljaju u nepovoljniji položaj ovu grupu osuđenika.

Osuđena lica sa smetnjama u učenju ili nižim nivoom pismenosti često nemaju dovoljno razvijene verbalne i adaptivne veštine ili veštine čitanja i pisanja. Veštine čitanja i pisanja su, pak, neophodne kako bi se osuđenici uključili u tretmane, terapije ili obuke u zatvoru, a svakako su nužne za uspešnu socijalnu reintegraciju nakon izlaska iz zatvora.

Sa druge strane, osuđenicima sa oštećenjem sluha najtežeg stepena, odnosno gluvim osuđenicima neke usluge su nedostupne bez obzira što imaju na njih zagarantovano pravo na osnovu trajnog invaliditeta. Konkretno, uskraćen im je tumač znakovnog jezika na prijemnom odeljenju, onemogućen pristup obrazovnim aktivnostima, a nailaze i na barijere pri radnom angažovanju. U mnogim slučajevima gluvi osuđenici ističu da uskraćivanje komunikacije i nerazumevanje onoga šta se dešava oko njih vodi ka osećanjima zbunjenosti i izolovanosti, ali i nemogućnosti da prate zatvorski režim na isti način kao ostali osuđenici. Ovakav položaj se, prema tvrdnjama samih osuđenika, direktno odražava na njihovo mentalno zadravlje i odnos sa drugim osuđenicima, kao i sa zatvorskim osobljem.

Prateći efekate programa skrininga na ispodprosečna ili granična stanja inteligencije kod osuđenih lica u prijemnom odeljenju u tri zatvora u Engleskoj, uočen je niz pozitivnih promena. Naime, uprave ovih zatvora su samoinicijativno izvršile izvesna prilagođavanja iako im nadležno Ministarstvo pravde nije obezbedilo potrebne resurse. Konkretno, osuđenicima kod kojih je skriningom ukazano na moguće prisustvo ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti ili problema u učenju su ponuđeni neki od brojnih programa učenja i obuke u zatvoru, kao i priprema za otpust, uključujući upućivanje na odgovarajuće servisne resurse i usluge u zajednici. Kako bi se obezbedila kontinuiranost u tretmanu i nakon otpusta, ovi osuđenici su, takođe, bili upućeni i na postojeće službe rehabilitacije i edukacije i psihološke podrške u zatvoru, a koje su počele da sarađuju sa sličim službama van zatvora, potvrđujući značaj na naučnim dokazima potvrđene prakse.

O otpuštanju iz zatvora i socijalnoj reintegraciji osuđenih lica sa ometenošću

Nakon otpuštanja iz zatvora, osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti su često bez odgovarajućeg zaposlenja i sa ograničenim društvenim kontaktima. Uz to, ovi osuđenici dobijaju nedovoljno podrške u zajednici, a česti su i ponovni informativni razgovori sa policijom. U odnosu na procenu rizika, veća je verovatnoća da će osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti biti ocenjeni kao srednji stepen rizika od ponovnog vršenja krivičnih dela nakon izlaska iz zatvora nego osuđenici iz opšte populacije.

Prema rečima bivših osuđenika ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, nakon izlaska iz zatvora izostaje međusobno poštovanje između njih, kao korisnika usluga sa jedne strane, i osoblja iz službi socijalne zaštite, uslovnog otpusta ili zdravstvene zaštite, kao pružalaca usluga sa druge strane. Sve to otežava položaj osuđenih lica u post-penalnom periodu.

Važno je napomenuti da profesionalna rehabilitacija ima značajan uticaj na zapošljavanje osuđenih lica sa ometenošću nakon otpusta iz zatvora, kao i da postoji dosledan i pozitivan odnos između korišćenja bilo koje vrste rehabilitacione usluge i nalaženja posla.

Rezultati nekih istraživanja o povratu osuđenika ometenošću

Kada je reč o povratu osuđenika ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, preko 80% je ranije osuđivano na kaznu zatvora, dok se 45% njih vratilo u zatvor u roku od dve godine nakon otpusta na slobodu u poređenju sa samo 20% osuđenika iz opšte populacije. Prema podacima iz druge studije, stopa povrata iznosi 41% u ovoj populaciji.

Istraživanja ističu i karakterističan obrazac povrata. Naime, osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti ili sa drugim razvojnim smetnjama su rizična grupa za povrat, imajući u vidu njihova iskustva pre lišavanja slobode i ograničenu stručnu obuku i obuku u vezi sa poslom koju su pohađali u zatvoru.

Drugi autori su, pak, ispitivali od čega povrat u ovoj populaciji osuđenika zavisi. Prethodna istorija činjenja krivičnih i prekršajnih dela, tačnije broj prethodnih dela, vršenje krivičnih dela protiv imovine i krivičnih dela vezanih za opojne droge, zatim kršenje uslovnog otpusta i istoriju zloupotrebe supstanci potvrđeni su kao značajni faktori povrata. Povrat je doveden u vezu i sa nestabilnim ili neodgovarajućim smeštajem i nezaposlenošću, a veliki uticaj ima i istorija psihijatrijskih stanja ili poremećaja.

Zaključak

Imajući u vidu sve navedeno, reintegracija osuđenika i prevencija povrata kroz programe obuke i pomoć pri zapošljavanju je važna za sve osuđeničke populacije, uključujući i osuđenike sa različitim oblicima i stepenima ometenosti. Ovi osuđenici su grupa sa složenom istorijom i karakteristikama. Njihova uspešna socijalna reintegracija predstavlja izazov ne samo stručnim službama, odnosno servisima za pružanje podrške, već i kazneno-popravnom sistemu u celini. Zbog toga bi rana identifikacija osoba sa smetnjama u učenju ili bilo kojim drugim vidom razvojnih poremećaja ili tipom ometenosti odraslog doba bila od vitalnog značaja za uspešnost izvršenja kazne zatvora.

Uspostavljanje programa obuka, izgradnja kapaciteta i senzibilizacija zaposlenih, pre svega tretmanskih službenika i pripadnika službi obezbeđenja, važna je i za prepoznavanje razvojnih smetnji i pružanje adekvatne podrške u zatvorskom okruženju. Kada je reč o osuđenim licima ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, programi za razvoj adaptivnih i socijalnih veština zasnovani na postulatima defektološke nauke bi mogli biti ključni za pozitivno prilagođavanje životu u zatvoru i aktivno učestvovanje u zatvorskim aktivnostima.

Milena Milićević i Ljeposava Ilijić

Napomena: Tekst je delom preuzet iz naučnog članka Milićević, M. & Ilijić Lj. (2022). Osobe sa intelektualnom ometenošću i kršenje zakonskih normi – o pojedinim karakteristikama populacije i izazovima u izvršenju kazne zatvora. Zbornik Instituta za kriminološka i sociološka istraživanja, 41(1), 41-53.

The post Osobe sa ometenošću i izvršenje kazne zatvora: Karakteristike populacije i izazovi u pružanju tretmana first appeared on PrisonLIFE.