Način postupanja sa licima osuđenim na kaznu zatvora tema je koja oduvek zaokuplja pažnju javnosti, čini se podjednako koliko i kaznena politika sudova. O ovom važnom pitanju, neretko se pored naučne i stručne javnosti, izjašnjavaju i oni koji ne poseduju odgovarajuće znanje, što u velikom broju slučajeva može voditi stvaranju moralne panike među građanima, ali i svojevrsnoj osudi, kako onih koji sude, tako i onih koji su zaduženi za izvršenje kazne zatvora. Dodatni problemi (polemike) javljaju se u situacijama kada sud izrekne kaznu koja je bliža zakonskom minimumu, a potom pod zakonom određenim uslovima uslovno otpusti osuđeno lice. Slično uslovnom otpustu, negodovanje javnosti postoji i pri primeni prevremenog otpusta, o čemu u većini sistema odlučuje organ uprave. Iako postoje brojna suprotstavljena stanovišta, može se zauzeti stav da savremeni sistemi izvršenja krivičnih sankcija počivaju na načelu humanog postupanja sa osuđenim licima, što bi u najširem smislu trebalo da pospeši njihovu uspešnu reintegraciju u regularne društvene okvire.

Međunarodni napori za ustanovljavanje standarda

Međunarodni dokumenti u ovoj oblasti, bez obzira da li su doneti pod okriljem Ujedinjenih nacija (UN) ili određenih drugih organizacija regionalnog karaktera, poput Evropske unije (EU) teže da ustanove standarde i pravila koja će voditi ostvarenju osnovnih ciljeva koji se ogledaju u već pomenutoj reintegraciji i smanjenju stope povrata. U materiji izvršenja kazne zatvora, u međunarodnim okvirima su najznačajnija Standardna minimalna pravila o postupanju sa zatvorenicima (Pravila) koja su usvojena na Prvom kongresu UN za sprečavanje kriminaliteta i postupanju sa prestupnicima, u Ženevi 1955. godine. Rezolucijom Generalne skupštine UN br. 70/175 od 17. decembra 2015. godine, usvojena su nova –revidirana Pravila (Mendela pravila). Pri donošenju novih Pravila, između ostalog se pošlo od Univerzalne deklaracije, kao i činjenice da je u periodu od gotovo pola veka donet niz međunarodnih ugovora, koji su ratifikovani od većine zemalja, poput Međunarodnog pakta o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravim, odnosno Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima, kao i Konvencije protiv torture i drugih surovih, neljudskih ili ponižavajućih kazni ili postupaka i sl.

Fotografija: Ana Batrićević

Sistematizacija pravila za različite kategorije zatvorenika

Pravila su sistematizovana na sledeći način: Uvodne napomene, Opšta pravila i Pravila koja se odnose na posebne kategorije lica: (1) osuđeni zatvorenici; (2) zatvorenici sa psihičkim poteškoćama i / ili poremećajima zdravlja; (3) uhapšena lica / lica koja čekaju na suđenje; (4) civilni zatvorenici i (5) pritvorena lica protiv kojih nije podignuta optužnica. Svaka od zasebnih celina, suštinski se nadovezuje na Opšta pravila, odnosno bavi se specifičnostima pojedinih kategorija lica lišenih slobode. Ono što je važno napomenuti, između ostalog, jeste da Pravila teže da ustanove dobre opšte usvojene principe i prakse, ali i da ostavljaju prostor za stalni razvoj u materiji zatvaranja. Takođe, treba imati u vidu da su Pravila opšteg karaktera, primenjiva na sva zatvorena lica, ali isto tako ona u nedovoljnoj meri prepoznaju osobenosti pojedinih kategorija, poput žena ili maloletnih lica.

Svrha kazne zatvora

Zaštita društva od kriminaliteta i smanjenje stope recidivizma su svrha zatvorske kazne i sličnih mera kojima se neko lice lišava slobode, pri čemu se takva svrha može ostvariti jedino ukoliko se vreme provedeno u zavodu iskoristi na način koji će dovesti do njihove što uspešnije reintegracije. Takav pristup podrazumeva nuđenje obrazovanja, stručnog usavršavanja, rad, kao i druge oblike pomoći, koji su primereni i raspoloživi, uključujući i one popravne, moralne, duhovne, socijalne, zdravstvene i sportske prirode. Sve ove aktivnosti se sprovode u odnosu na konkretno lice, u skladu sa njegovim individualnim potrebama i predviđenim programom postupanja. Razlike između života na slobodi i u kazneno-popravnoj ustanovi treba da budu svedene na najmanju moguću meru, uz poštovanje dostojanstva zatvorenika kao ljudskih bića. Pored toga, Pravila u jednom delu insistiraju na tzv. pozitivnoj diskriminaciji pa tako zavodske ustanove moraju preduzeti sve potrebne mere kako bi lica sa invaliditetom, mentalnim smetnjama ili drugim poteškoćama ravnopravno i u punoj meri učestvovala u životu u ustanovi za izvršenje krivičnih sankcija.

Priprema za otpust i individualni tretman

Osuđena lica su prepoznata kao posebna kategorija lica lišenih slobode, a nadovezujući se na Opšta pravila, u ovom delu se naglašava značaj pripreme za otpust, odnosno preduzimanje mera koje osnažuju ideju adekvatnog postpenalnog prihvata, što podrazumeva da kod postupanja sa osuđenicima ne treba naglašavati njihovo isključivanje iz zajednice, već treba isticati njihovu pripadnost društvu. Praktično, to znači da priprema za otpust otpočinje neposredno po prijemu u kazneno-popravnu ustanovu.

Individualizirani programi tretmana i procena rizika

Kako bi se ispunila opšta svrha kazne zatvora, nužno je da postoji individualizovani program postupanja, prilagođen konkretnom osuđenom licu, te da se osuđenici grupišu u različite tretmanske grupe shodno određenom programu postupanja. Mada se direktno ne pominje, u praksi se ovo grupisanje čini na osnovu procenjenog stepena rizika, primenom upitnika za procenu rizika, kapaciteta i potreba osuđenih lica. Radi razdvajanja određenih grupa osuđenika, preporučuje se i postojanje zatvora sa različitim stepenom obezbeđenja.

Podsticanje pozitivnog ponašanja i očuvanje discipline

Da bi se osuđena lica motivisala da prihvate program postupanja, afirmiše se i sistem nagrađivanja koji treba da bude takav da odgovara različitim kategorijama osuđenika i različitim načinima postupanja, a njihov cilj je da podstiču dobro ponašanje i razviju osećaj odgovornosti kod osuđenog lica. Kada je reč o redu i bezbednosti u zavodu, Pravila se jednim delom bave i disciplinskim kažnjavanjem osuđenih lica, pri čemu se polazi od zabrane torture, potom primene načela srazmernosti između učinjenog prestupa i izrečene disciplinske mere, ali i trajanjem određenih mera poput samice i sl.

Unapređenje kvaliteta života i smanjenje povrata

Iako je dat samo kratak pregled nekih od osnovnih načela na kojima počivaju Pravila, treba imati u vidu da njihovo poštovanje suštinski može doprineti poboljšanju kvaliteta života u zatvoru, a time i smanjenju stepena prizonizacije, koja je naročito izražena kod onih lica koja su osuđena na dugotrajne kazne zatvora. Pored toga, to može doprineti i odustajanju u vršenju krivičnih dela, koje se meri odsustvom recidiva.

Nikola Vujičić

The post Humanost iza rešetaka: međunarodne smernice za osuđena lica first appeared on PrisonLIFE.

Ovaj dokument je usvojen 2010. godine, a važnu ulogu u njegovom donošenju imao je Tajland na čelu sa princezom Bajrakitiyabha. Tajland je finansijski podržao proces izrade teksta dokumenta, pa je preporučeno da se pravila neformalno nazovu po glavnom gradu ove azijske države.

Bankočka pravila nisu zamena, već dopuna postojećih međunarodnih i evropskih pravila o postupanju sa zatvorenicima. Ona definišu prava žena u pojedinim oblastima kojima se postojeća dokumenta ne bave ili, pak, produbljuju postojeća prava. Sama pravila su koncipirana imajući u vidu položaj žena u mnogim državama u svetu, pa su tri ključna segmenta kojima se ovaj dokument bavi sledeća: (1) specifične potrebe žena i odgovor na njih, (2) prevencija zlostavljanja i podrška ženama sa iskustvom viktimizacije, i (3) zaštita prava dece (rođene u zatvoru i koja borave sa majkama u zatvoru kada to nacionalni propisi dozvoljavaju).

U Bankočkim pravilima su definisani osnovni principi i pravila koja se odnose na postupanje prema svim ženama u ustanovama za izvršenje zavodskih sankcija, uključujući osuđene i pritvorene žene, bez obzira na pravni osnov lišenja slobode. Sva pravila počivaju na principu nediskriminacije, pri čemu se navodi da se zadovoljavanje specifičnih potreba žena u zatvoru neće smatrati diskriminatornim postupanjem jer takav pristup osigurava postizanje rodne ravnopravnosti.

Fotografija 1. Zgrada Kazneno-popravnog zavoda za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Jedno od prvih pravila nalaže da žene treba da budu smeštene u institucijama koje nisu značajno udaljene od mesta njihovog prebivališta/boravišta, što je bitno za omogućavanje redovnih kontakata, posebno sa decom. Prilikom prijema osuđenice u ustanovu za izvršenje kazne lišenja slobode potrebno je obratiti posebnu pažnju na njenu ranjivost, obezbediti prostor da može da kontaktira porodicu i rođake, pružiti pravnu pomoć i dati potrebne informacije na jeziku koji žena razume. Takođe je istaknuto da će ženama biti omogućen kontakt sa licima izvan ustanove u cilju zbrinjavanja dece, pa i ograničeno odlaganje početka izvršavanja kazne, ukoliko je to neophodno i u najboljem je interesu dece.

Posebnu pažnju Bankočka pravila poklanjaju ličnoj higijeni i zdravstvenoj zaštiti osuđenica. Već prilikom prijema, potrebno je sprovesti kompletan lekarski pregled i identifikovati primarne zdravstvene potrebe žene. Naročita pažnja usmerena je na otkrivanje prisustva seksualno prenosivih bolesti ili bolesti koje se prenose preko krvi, potom, na mentalno zdravlje, posebno na postojanje postraumatskog stresnog poremećaja i rizik od suicida i samopovređivanja. Takođe, posebna pažnja treba da bude usmerena na identifikovanje zavisnosti od psihoaktivnih supstanci i iskustva viktimizacije seksualnim ili drugim oblicima rodno zasnovanog nasilja. Zdravstvene preglede treba da vrše osobe ženskog pola, osim u hitnim slučajevima. Uz to, prisustvo zatvorskog osoblja pregledima treba da bude izuzetak, a kada prisustvuju pregledu, onda to treba da budu žene, a sam pregled spoveden na način da se garantuje privatnost, poverljivost i dostojanstvo osuđenice. U cilju zadovoljavanja zdravstvenih potreba osuđenica, Bankočka pravila posebno apostrofiraju potrebu razvijanja i implementiranja idividualizovanih, rodno osetljivih i sveobuhvatnih programa rehabilitacije za žene sa mentalnim problemima, programa tretmana, nege i podrške ženama sa HIV virusom, programa odvikavanja od psihoaktivnih supstanci i prevencije suicida i samopovređivanja.

Polazeći od toga da većina osuđenica ima istoriju prethodnog psihičkog, fizičkog i seksualnog nasilja,[1] Bankočka pravila sadrže niz pravila usmerenih na informisanje, pomoć i podršku ženama sa iskustvom nasilja. Na primer, informisanje o njenom pravu da pokrene sudski postupak, pristup pravnoj pomoći, pristup specijalizovanoj psihološkoj pomoći i savetovanju tokom boravka u zatvoru, konsultovanje sa osuđenicom u pogledu kruga lica kojima je dozvoljena poseta i slično. Kroz primenu ovih pravila teži se obezbeđivanju sigurnog prostora u zatvoru, u kome će kroz odgovarajuće oblike pomoći i podrške, razumevanje i neosuđivanje, žene biti osnažene za prevazilaženje traume i oporavak od posledica viktimizacije.

Deo pravila odnosi se na pitanje bezbednosti i discipline. Ovo pitanje obuhvata, na primer, pretresanje osuđenica (pretresanje mora da se vrši uz puno poštovanje dostojanstva i ličnosti osuđenice, samo žensko osoblje može da vrši pretres, insistiranje na uvođenju alternativa pretresu tela u vidu skenera i slično), disciplinsko kažnjavanje (koje podrazumeva da u samicu ne smeju da se upućuju majke sa decom, trudnice i dojilje, kao i da zabrana kontakta sa porodicom, posebno decom, ne može da bude disciplinska kazna) i potrebu obezbeđivanja zaštite ženama koje dožive nasilje tokom boravka u zatvoru.

Fotografija 2. Zgrada Kazneno-popravnog zavoda za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja

Odvajanje od kuće, te fizičko i psihičko razdvajanje od dece i porodice je svakako najteža psihološka posledica zatvaranja za žene, odnosno najteži vid zatvorske deprivacije, a žene su najčešće jedini ili primarni staratelj dece, često samohrane majke. Zbog toga se u Bankočkim pravilima posebno insistira na ohrabrivanju kontakata sa porodicom, decom, starateljima ili zakonskim zastupnikom dece, i redovnim posetama (posebno posetama bračnog druga, odnosno partnera i/ili dece i to u prostoru koji je za to namenjen).

Bankočka pravila pažnju usmeravanju na postupanje prema trudnicama, majkama sa decom i dojiljama, maloletnicama i sa drugim posebno ranjivim kategorijama žena u zatvoru, kao što su strane državljanke i pripadnice manjinskih grupa (etničkih ili verskih).

Kako bi se predviđena pravila adekvatno i u potpunosti implementirala u praksi, Bankočka pravila insistiraju na redovnoj obuci zaposlenih, odnosno, na jačanju kapaciteta za bavljenje posebnim potrebama i zahtevima osuđenica u pogledu položaja i tremana, socijalne reintegracije i održavanje bezbednog i rehabilitativnog okruženja u zatvoru. Uz to, ističe se potreba za razvijanjem otvorenih zatvora, ustanova na pola puta i društveno zasnovanih programa, što treba da olakša ženi izlazak na slobodu. Najzad, u saradnji sa službama probacije, socijalne zaštite, lokalnom zajednicom i organizacijama civilnog društva potrebno je osmisliti i implementirati programe pripreme za izlazak na slobodu i postpenalne pomoći, koji će takođe uzeti u obzir specifične potrebe žena, što je od sštinskog značaja za prevenciju povrata.

Prof. dr Sanja Ćopić

[1] Nikolić-Ristanović, V. (2000). Od žrtve do zatvorenice – nasilje u porodici i kriminalitet žena. Beograd: Viktimološko društvo Srbije i Prometej-Beograd.

The post Žene u zatvoru i Bankočka pravila first appeared on PrisonLIFE.

Fotografija 1. Zgrada Kazneno-popravni zavoda za žene u Požarevcu pre renoviranja. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Ranjivost žena u zatvoru i njihove potrebe

Posebne potebe i zahtevi žena u zatvoru su u neposrednoj vezi sa specifičnostima kriminaliteta žena, s jedne, i položajem žene u društvu, sa druge strane. S tim u vezi, istraživanja upućuju na tri oblika ranjivosti žena: individualnu ranjivost, koja je povezana prevashodno sa niskim nivoom samopoštovanja i vrednovanja sebe, psihološkim problemima i zavisničkim ponašanjima, posebno vezano za zavisnost od narkotika, alkohola i lekova; društvenu ranjivost, koja proizilazi iz položaja žene u društvu, a vezuje se za niži nivo obrazovanja, (ne)zaposlenost i finansijsku/ekonomsku nesamostalnost, ali i društvenu marginalizaciju i stigmatizaciju, posebno u kontekstu patrijarhalne rodne socijalizacije, i relacionu ranjivost, koja se smatra ključnom, a koja upućuje na ranjivost žena u kontekstu porodičnih i partnerskih odnosa (u smislu izloženosti žena viktimizaciji nasiljem) i odsustvo socijalnih kontakata i empatičnih odnosa sa drugima, što kao rezultat ima odsustvo podrške pre, tokom i nakon kazne zatvora.

Polazeći od toga, specifične potrebe žena u zatvoru mogu da se sagledaju prevashodno kroz dimenzije zdravlja (fizičkog, mentalnog i reproduktivnog), materinstva, prethodnog iskustva viktimizacije nasiljem, i socijalne kontakte i podršku. Kada je u pitanju zdravlje žena, primećuje se da je značajno veća stopa mentalnih bolesti, odnosno poremećaja u populaciji osuđenica nego u opštoj populaciji žena: jedno istraživanje sprovedeno u državi Novi Juži Vels u Australiji pokazalo je da 30% osuđenica koje su na izdržavanju zatvorske kazne pati od teškog oblika depresije.[1] Mentalno zdravlje je neretko povezano sa prethodnim iskustvom višegodišnje viktimizacije žene partnerskim nasiljem ili sa iskustvom nekog drugog oblika rodno zasnovanog nasilja (na primer, seksualno zlostavljanje, trgovina ženama i slično). Posebne potrebe osuđenica proizilaze i iz činjenice da veliki broj njih ima problem sa zavisničkim ponašanjima, pre svega sa zavisnošću od psihoaktivnih supstanci i alkohola: stopa zavisnosti od supstanci je viša kod osuđenica neko osuđenika, dok je verovatnoća zavisnosti čak 10 puta veća u populaciji osuđenica nego žena u opštoj populaciji. U neposrednoj vezi sa zavisničkim ponašanjima, ali i sa prethodnom viktimizacijom seksualnim nasljem je i činjenica da osuđenice često imaju problem sa hepatitisom C, polno prenosivim bolestima ili su zaražene HIV virusom. Uz sve to, žene imaju specifične zdravstvene (ginekološke) potrebe povezane sa reproduktivnim zdravljem.

Većina osuđenica ima istoriju prethodnog psihičkog, fizičkog i seksualnog nasilja, a neretko žene vrše kivično delo prema svojim zlostavljačima.[2] To upućuje na potrebu obezbeđivanja sigurnog prostora u zatvoru, u kome će kroz odgovarajuće oblike pomoći i podrške, razumevanje i neosuđivanje, žene biti osnažene za prevazilaženje traume i oporavak od posledica viktimizacije. Uz to, potreban je i rad usmeren na jačanje kapaciteta osuđenica za prepoznavanje nasilja, viktimizacije i psihičkih procesa u sebi i drugima vezano za nasilje i reagovanje na njega na konstruktivan način.

Odvajanje od kuće, te fizičko i psihičko razdvajanje od dece i porodice je svakako najteža psihološka posledica zatvaranja za žene, odnosno najteži vid zatvorske deprivacije (deprivacija majčinstva). Žene su najčešće jedini ili primarni staratelj dece, često samohrane majke. Boravak u zatvoru žene onemogućava da ostvare svoju ulogu majke, da brinu o detetu/deci, njihovom razvoju, vaspitanju i obrazovanju. Jedno skorije istraživanje sprovedeno u Kazneno-popravnom zavodu za žene u Požarevcu je pokazalo da osuđenicama najviše nedostaje kontakt sa decom i roditeljima, kao i da roditelje i decu vide kao glavne izvore podrške tokom izdržavanja kazne. Zato je jedna od ključnih potreba osuđenica upravo potreba za redovnim kontaktima sa decom i porodicom, iako želju za stalnim kontaktom i boravkom uz decu ne umanjuju čak ni posete ni telefonski razgovori. Međutim, posete su često otežane, mahom zbog finansijskih problema i uglavnom velike udaljenosti zatvora od mesta u kome žive porodica i/ili deca osuđenice. Najzad, osuđenice često imaju potrebu za dodatnim ovladavanjem veštinama roditeljstva, ali i za sticanjem drugih znanja i veština koje će omogućiti lakšu reintegraciju nakon izlaska na slobodu.

Rodno senzitivan pristup ženama u zatvoru

Prepoznavanje potreba osuđenih žena, razumevanje njihovog ukupnog položaja, osnaživanje i podrška tokom i nakon kazne zatvora su od ključne važnosti za prihvat žena po izlasku iz zatvora, njihovu reintegraciju i socijalnu inkluziju. To, između ostalog, zahteva rodno senzitivan pristup osuđenicama tokom izdržavanja kazne zatvora. Rodno specifičan tretman u zatvoru podrazumeva da se vodi računa o rodnim ulogama i ženskoj socijalizaciji, da se radi na osnaživanju žena i podržavanju njihove aktivne uloge, te da se u radu sa osuđenicama posebna pažnja posveti specifično ženskim problemima, naročito pitanjima ranije viktimizacije nasiljem, roditeljskim veštinama, mehanizmima reagovanja na različite životne situacije, samovrednovanju i samopoštovanju. Dakle, rodno specifični programi za žene u zatvoru treba da obuhvate različite aspekte ženskog života, pre, tokom i nakon zatvora, da koristite različite metode i tehnike u radu sa zatvorenicama i da budu razvijani i implementirani uz poštovanje osnovnih feminističkih principa i principa pozitivne kriminologije i viktimologije.[3]

Prof. dr Sanja Ćopić

[1] Mallicoat, S. (2012). Women and Crime: A Text/Reader, SAGE Text/Reader Series in Criminology and Criminal Justice.
[2] Nikolić-Ristanović, V. (2000). Od žrtve do zatvorenice – nasilje u porodici i kriminalitet žena. Beograd: Viktimološko društvo Srbije i Prometej-Beograd.
[3] Nikolić-Ristanović, V., & Ćopić, S. (2015). Programs for female prisoners and positive criminology and victimology: the case of Serbia. In N. Ronel, & D. Segev (Eds.), Positive Criminology (pp. 319-338). Oxon, New York: Routledge.

The post Žene u zatvoru i njihove potrebe first appeared on PrisonLIFE.

Jedina ustanova u Srbiji u kojoj se izvršava kazna lišenja slobode izrečena punoletnim ženama i starijim maloletnicama, kako za krivična dela, tako i za prekršaje, je Kazneno-popravni zavod (KPZ) za žene u Požarevcu.

Istorijat zavora za žene u Srbiji

Kazneno-popravni zavod za žene se nalazi u Požarevcu od 1866. godine. Tada je Ukazom kneza Miloša Obrenovića premešen iz državnog zavoda u Ćupriji u kome su žene izdržavale zatvorsku kaznu.[1] U prvo vreme, kazneni zavod za žene u Požarevcu bio je smešten u blizini Miloševe kasarne u kojoj je bio muški zatvor. Posebna zgrada u koju je smešten ženski zatvor počela je da se gradi 17. juna 1874. godine. Na njenoj izgradnji su bili angažovani osuđenici. Zgrada je podignuta na mestu na kome se i danas nalazi zatvor za žene. U toj zgradi su žene izdržavale zatvorsku kaznu tokom jednog i po veka – od 1875. pa sve do druge polovine 2022. godine kada je srušena.

Kazneni zavod za žene u Požarevcu počeo je sa radom 1875. godine. Tada je u njemu bilo 38 osuđenica. Kako navodi Milutin A. Popović u knjizi Zatvorenice – Album ženskog odeljenja Požarevačkog kaznenog zavoda (1898),[2] zatvor je bio uređen po principu zajedničkog izvršenja kazne. U samoj zgradi su bile smeštene sobe za osuđenice, kojih je bilo deset, radionice – dve za pletenje, i po jedna za vez i izradu ćilima, potom, bolnica, čekaonica, stan za nadzornicu i čuvare, kuhinja i kancelarije, kao i posebne prostorije-samice. Prema njegovim rečima, u to vreme, ženski zatvor se po standardima značajno primakao modernim kaznenim zavodima toga vremena.

Zatvor za žene danas

KPZ za žene se nalazi u gotovo samom centru Požarevca, nedaleko od autobuske stanice, pored železničke pruge. Zavod je opasan visokim zidovima, što već dugi niz godina nije u skladu sa pozitivnim propisima. Prema odredbama Zakona o izvršenju krivičnih sankcija Republike Srbije (ZIKS), KPZ za žene je ustanova poluotvorenog tipa. Kako stoji u članu 14 ovog zakona, u ovoj vrsti ustanova osnovnu prepreku za bekstvo čini služba za obezbeđenje. Stoga, iako u zavodu postoje otvoreno, poluotvoreno i zatvoreno odeljenje, a razlikuju se prema stepenu obezbeđenja i načinu postupanja sa osuđenicama, žene se faktički nalaze u zavodu zatvorenog tipa.

Fotografija 1. Zgrada KPZ za žene u Požarevcu pre renoviranja. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Sve do 2022. godine, u zatvorskom krugu postojala su dva paviljona za smeštaj osuđenica. Glavni paviljon za smeštaj osuđenica je u najvećem delu bila upravo zgrada podignta 1875. godine. U nju su smeštane osuđenice raspoređene u zatvoreno i poluotvoreno odeljenje. U dvorištu zavoda postoji i manja, prizemna zgrada, u koju su ranije smeštane osuđenice raspoređene u otvoreno odeljenje, dok se danas tu nalazi prijemno odeljenje i smeštaj za prekršajno kažnjene žene. U sklopu rada na rekonstrukciji zavoda, 2019. godine podignuta je nova zgrada za smeštaj osuđenica. Plan je da se u nju smeštaju osuđenice koje su raspoređene u poluotvoreno i otvoreno odeljenje, tako da, kada se rekonstrukcija zavoda završi, ova odeljenja više neće biti unutar zidova.

 Fotografija 2. Novi paviljon u KPZ za žene u Požarevcu. Autor: D. Novković, Večernje novosti, preuzeto sa linka: https://www.novosti.rs/vesti/srbija.73.html:824167-Pogledajte-kako-izgleda-novi-objekat-zenskog-zatvora-u-Pozarevcu-FOTO, stranici pristupljeno: 10.04.2023.

Dok se rekonstrukcija zatvorskog kruga ne završi, u novoj smeštajnoj zgradi su smeštene osuđenice raspoređene u sva tri odeljenja, pa su za sada delovi zgrade prilagođeni potrebama za smeštaj osuđenica koje su raspoređene u zavoreno odeljenje (na primer, zaključavanje dela hodnika u kome je zatvoreno odeljenje, rešetke na prozorima soba i slično). Sa druge strane, na mestu starog glavnog paviljona biće podignuta nova zgrada, koja će se koristiti za smeštaj osuđenica raspoređenih u zatvoreno odeljenje, pa će ona biti odvojena od ostatka zavoda visokom ogradom, a zidom od spoljnog sveta. Zgrada će biti kapaciteta za smeštaj 226 lica.

Novoizgrađeni objekat za smeštaj osuđenica je kapaciteta 160 mesta. Podeljen je na blokove, a svaki blok ima sobe za smeštaj od 4 do 10 osuđenica i dnevni boravak sa čajnom kuhinjom. Svaka soba ima kupatilo, što je značajan pomak u odnosu na smeštaj u nekadašnjem starom paviljonu u kome su postojala zajednička kupatila koja nisu bila dovoljna prema broju osuđenica. U novoj zgradi su posebne prostorije sa mašinama za veš u kojima osuđenice, prema unapred datom rasporedu, mogu da peru ne samo zavodsku uniformu koju koriste za rad i posteljinu, već i svoje privatne stvari, što nekada nije bio slučaj. U zgradi su još i ambulanta, frizerski salon, biblioteka, prostrana i dobro osvetljena sala za vežbanje, učinionica za organizovanje nastave, soba za slobodne aktivnosti (vez, slikanje, mozaik i slično). Na ulazu u zgradu je postavljena rampa, tako da je ona prilagođena i za osuđenice sa invaliditetom.

Fotografija 3. Detalj iz bašte u KPZ za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

U krugu zavoda je i trpezarija sa kantinom u kojoj rade osuđenice. Ali, u okviru zavoda i dalje ne postoji centralna kuhinja, pa se hrana priprema i dovozi iz KPZ u Požarevcu – Zabeli u kome kaznu zavora izvršavaju punoletni muškarci. To je u brojim izveštajima Zaštitnika građana i organizacija civilnog društva ocenjivano kao neadekvanto, jer bi sa osposobljavanjem kuhinje u KPZ za žene bilo omogućeno njihovo profesionalno osposobljavanje i radno angažovanje što bi bilo značajno iz ugla tretmana i pripreme za izlazak na slobodu.

Fotografija 4. Detalj iz bašte u KPZ za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

U zatvroskom krugu je i radni pogon, u kome su osuđenice radno angažovane na poslovima krojenja i šivenja, a tu je i radionica domaće radinosti u kojoj se uslužno za treća lica obavlja niz poslova. Osuđenice se radno angažuju i na povrtarskim poslovima u bašti i plasteniku. Povrće koje se uzgaja se koristi u ishrani osuđenica (na primer, za pripremu salate), ali se i prodaje, a novac se koristi za potrebe zavoda.

U zatvorskom krugu su još i stacionar u koje se smeštaju osuđenice kojima je potrebna zdravstvna nega, prostorija za porodične posete i prijemno odeljenje i smeštaj za žene koje su prekršajno kažnjene. Najzad, u skladu sa članom 64 ZIKS, trudnice, porodilje i majke sa decom smeštene su u posebnom delu zgrade u kojoj su stacionar, ambulante i prostorija za porodične posete, odvojeno od ostalih osuđenica.

Fotografija 5. Prostorija za bračne posete u KPZ za žene u Požarevcu. Izvor: Izveštaj o poseti Kazneno-popravnom zavodu za žene u Požarevcu Beograd, decembar 2022. godine. Autori izveštaja: Zaštitnik građana, 2013, preuzeto sa linka: https://www.ombudsman.rs/attachments/article/7560/Izvestaj.pdf, stranici pristupljeno: 10.04.2023.

Pogled u budućnost

KPZ za žene se nalazi na istom mestu već vek i po. Stara smeštajna zgrada je u tom periodu samo dva puta renovirana (1911. i 1971. godine). Rezultat toga su bili veoma loši uslovi za žene koje izdržavaju zatvorsku kaznu, a kontinuirano loši uslovi za život, uz druge faktore, uključujući prenaseljenost, mogu da dovedu do postupanja koja se mogu okarakterisati kao nečovečna i ponižavajuća. Zbog toga je veoma značaj pomak načinjen izgradnjom novog objekta za smeštaj osuđenica, kao i celokupanim radom na rekonstrukciji zavoda koji će doprineti usklađivanju faktičkog stanja sa pozitivnim propisima, a ujedno će unaprediti uslove života za žene i nivo poštovanja ljudskih prava osuđenica, koji su, između ostalog, među važnim elementima savremenog koncepta kvaliteta zatvorskog života.

Fotografija 6. Detalj sa spoljašnjeg zida KPZ za žene u Požarevcu. Autor: Nikola Drndarević

Prof. dr Sanja Ćopić

[1] Popović, M. (2017). Zatvorenice – Album ženskog odeljenja Požarevačkog kaznenog zavoda (1898). Beograd: Laguna.
[2] Ibidem, str. 10.

The post Zatvor za žene u Srbiji first appeared on PrisonLIFE.

U okružni zatvor upućuju se osuđena lica kojima je izrečena kazna zatvora čije trajanje ili ostatak trajanja posle uračunatog pritvora i drugog lišenja slobode u vezi sa krivičnim delom ne prelazi jednu, a izuzetno dve godine, dok se u kazneno-popravni zavod raspoređuju osuđena lica kojima je izrečena kazna zatvora čije trajanje prelazi jednu godinu.

Za izvršenje kazne maloletničkog zatvora namenjen je kazneno-popravni zavod za maloletnike, dok je za izvršenje kazne zatvora i maloletničkog zatvora izrečenog licima ženskog pola namenjen kazneno-popravni zavod za žene. Specijalna zatvorska bolnica namenjena je za lečenje osuđenih i pritvorenih lica, za izvršenje mera bezbednosti obaveznog psihijatrijskog lečenja i čuvanja u zdravstvenoj ustanovi, obaveznog lečenja alkoholičara i obaveznog lečenja narkomana.

Fotografija 1. Kazneno-popravni zavod za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o ozelenjavanju zatvorskih zajednica čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., Batrićević, A. (2020) Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Stepen obezbeđenja zavoda za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji

Prema stepenu obezbeđenja, kazneno-popravni zavodi mogu biti otvorenog, poluotvorenog, zatvorenog i zatvorenog tipa sa posebnim obezbeđenjem. U zavodima otvorenog tipa ne postoje fizičko-tehničke prepreke za bekstvo, dok u zavodima poluotvorenog tipa osnovnu prepreku za bekstvo predstavljaju zaposleni u službi za obezbeđenje. U zavodima zatvorenog tipa, osim zaposlenih u službi za obezbeđenje, postoje i druge fizičko-tehničke prepreke za sprečavanje bekstva. Konačno, u zavodima zatvorenog tipa sa posebnim obezbeđenjem postoje posebne fizičko-tehničke prepreke, kojima se postiže najviši stepen obezbeđenja. Osuđeno lice koje je učinilo krivično delo iz nehata i lice koje je prvi put osuđeno na kaznu zatvora do tri godine, raspoređuje se u zavod otvorenog tipa. Kazneno-popravni zavod za žene, okružni zatvor i vaspitno-popravni dom za maloletnike su poluotvorenog tipa. Specijalna zatvorska bolnica i kazneno-popravni zavod za maloletnike su zatvorenog tipa.

Fotografija 2. Kazneno-Popravni zavod u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o ozelenjavanju zatvorskih zajednica i objavljena u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., Batrićević, A. (2020) Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

• U kazneno-popravne zavode otvorenog tipa spadaju, na primer, Kazneno-popravni zavod u Beogradu – Padinskoj Skeli, Kazneno-popravni zavod u Somboru, Kazneno-popravni zavod u Ćupriji i Kazneno-popravni zavod u Šapcu.
• Kazneno-popravni zavodi zatvorenog tipa u Srbiji su: Kazneno-popravni zavod u Nišu, Kazneno-popravni zavod u Sremskoj Mitrovici, Kazneno-popravni zavod u Pančevu i Kazneno-popravni zavod u Kragujevcu.
• Kao primeri kazneno-popravnih zavoda zatvorenog tipa sa posebnim obezbeđenjem u Srbiji mogu se navesti Kazneno-popravni zavod u Požarevcu – Zabeli i Kazneno-popravni zavod u Beogradu.
• Kazneno -popravni zavod za žene nalazi se u Požarevcu i on je poluotvorenog tipa.
• Kazneno-popravni zavod za maloletnike nalazi se u Valjevu i on je zatvorenog tipa. Specijalna zatvorska bolnica nalazi se u Beogradu i ona je zatvorenog tipa.

U Srbiji, okružni zatvori su poluotvorenog tipa i u njih spadaju, na primer, Okružni zatvor u Beogradu, Vranju, Zaječaru, Zrenjaninu, Kraljevu, Kruševcu, Leskovcu, Negotinu, Novom Pazaru, Novom Sadu, Prokuplju, Smederevu, Subotici, Užicu, Čačku…

Fotografija 3. Kazneno-Popravni zavod u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o ozelenjavanju zatvorskih zajednica i objavljena u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., Batrićević, A. (2020) Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja. 

Odeljenja u zavodima za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji

U zavodima za izvršenje krivičnih sankcija mogu postojati otvorena, poluotvorena i zatvorena odeljenja. U zavodima otvorenog tipa postoje poluotvorena i otvorena odeljenja, a mogu da postoje i zatvorena odeljenja. U zavodima zatvorenog tipa postoje zatvoreno, poluotvoreno i otvoreno odeljenje. U okružnim zatvorima postoje zatvorena, poluotvorena i otvorena odeljenja. U Kazneno-popravnom zavodu za žene u Požarevcu postoje zatvoreno, poluotvoreno, otvoreno odeljenje i posebno odeljenje za izdržavanje kazne maloletničkog zatvora. U zavodima u kojima se izvršava mera pritvora, postoje zatvorena odeljenja za izvršenje mere pritvora. U zavodima u kojima se izvršava kazna izrečena za prekršaj, postoji odeljenje za izvršenje kazne za prekršaj.

Fotografija 4. Kazneno-popravni zavod za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o ozelenjavanju zatvorskih zajednica čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., Batrićević, A. (2020) Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Nakon stupanja u zavod, osuđeno lice se uvek najpre upućuje u prijemno odeljenje gde se može zadržati najduže trideset dana. U prijemnom odeljenju se upoznaje ličnost osuđenog, utvrđuje se stepen rizika, njegov kapacitet za promenu i njegove individualne potrebe u cilju određivanja individualizovanog programa postupanja i njegovog razvrstavanja u zatvoreno, poluotvoreno ili otvoreno odeljenje. Razvrstavanje osuđenog vrši se na osnovu različitih kriterijuma u koje spadaju: procenjeni stepen rizika, vrsta krivičnog dela, visina izrečene kazne, zdravstveno stanje, odnos osuđenog prema krivičnom delu, oblik krivice, ranija osuđivanosti i dr.

Tokom izvršenja kazne zatvora, u zavisnosti od stepena ostvarivanja programa postupanja, program postupanja može se izmeniti, te se osuđeno lice može naknadno razvrstati u grupu sa većim ili manjim stepenom posebnih prava i pogodnosti. Kada osuđeni ostvaruje program postupanja, individualne ciljeve ili kada mu je naknadno utvrđen manji stepen rizika, može se naknadno razvrstati u grupu sa većim stepenom posebnih prava i pogodnosti. Nasuprot tome, osuđeni se može naknadno razvrstati u grupu sa manjim stepenom posebnih prava i pogodnosti na osnovu disciplinske kazne za teži disciplinski prestup ili naknadno utvrđenog povećanog stepena rizika, ali i na osnovu disciplinske kazne za lakši disciplinski prestup, pokretanja novog krivičnog postupka ili izrečene nove kazne zatvora.

Osobenosti izvršenja kazne zatvora za organizovani kriminal u Srbiji

Za krivična dela koja se, u smislu Zakona o organizaciji i nadležnosti državnih organa u suzbijanju organizovanog kriminala, smatraju krivičnim delima organizovanog kriminala obrazuje se Posebno odeljenje za izdržavanje kazne zatvora za krivična dela organizovanog kriminala u kazneno-popravnom zavodu zatvorenog tipa sa posebnim obezbeđenjem.

Fotografija 5. Autor: Ana Batrićević.

Pod zakonom propisanim uslovima u ovo odeljenje upućuju se i lica osuđena za neka od sledećih krivičnih dela: terorizam i međunarodni terorizam, krivična dela protiv čovečnosti i drugih dobara zaštićenih međunarodnim pravom, teška kršenja međunarodnog humanitarnog prava izvršena na teritoriji bivše Jugoslavije od 1. januara 1991. godine koja su navedena u Statutu Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, kao i krivično delo pomoć učiniocu posle izvršenog krivičnog dela ako je izvršeno u vezi sa nekima od nabrojanih krivičnih dela. Poslove održavanja reda i bezbednosti u Posebnom odeljenju obavljaju zaposleni u zavodima iz službi za obezbeđenje, koji su posebno obučeni i upućeni na rad u Posebno odeljenje.

Ana Batrićević

The post Vrste zavoda za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji first appeared on PrisonLIFE.

O postojanju zatvora u feudalnoj Srbiji svedoče manastirske hrisovulje (Hrisovulja svetog Đorđa Skopskog iz 1299., Svetostefanska iz 1313. i Arhanđelovačka iz 1348. godine), u kojima se, pored telesnih i smrtne kazne pominje i tamnica. Dušanov zakonik iz 1349. je poznavao više vrsta lišenja slobode, uključujući državne, crkvene i vlasteoske tamnice, tamnicu na carskom dvoru. Prema Dušanovom zakoniku, tamnica na neodređeno vreme mogla se izreći „kaluđeru koji zbaci kaluđerske haljine“ i „protiv pijanica“. Lišenje slobode pojavljuje se i kao mera za čuvanje okrivljenih i dužnika. U vreme turske vladavine, prestali su da važe do tada doneti zakoni, a sporovi su rešavani prema običajnom pravu.

Period od oslobođenja od turske vlasti do Prvog svetskog rata

Tokom borbe za oslobođenje od turske vlasti usvajaju se propisi koji se primenjuju na oslobođenim teritorijama. Karađorđev kriminalni zakonik iz 1807. godine propisivao je kaznu lišenja slobode ili „aps“, za učinioce lakših krivičnih dela. Aps je nekada izrican zajedno sa drugom kaznom, kao što je telesna, a nekada je osuđeni držan u apsu i nakon izvršene telesne kazne dok ne nadoknadi štetu.

Fotografija 1. Pogled na Nebojšinu kulu u Beogradu, koja je za vreme turske vlasti služila kao zatvor.
Izvor: https://digitalna.nb.rs/view/URN:NB:RS:SD_F0CEC658F0854DA35C1559F2F5E00168

Zakon vojeni iz 1839. godine poznavao je zatvor i robiju do jedne godine, koje je svrstavao u „stroge kazne“, kao i „tešku tamnicu“ i „robiju do pet godina“, koje je svrstavao u „kazne najstrožije“. I Ustrojenije sudova okružnih iz 1840. godine razlikovao je nekoliko oblika lišenja slobode: robiju (doživotnu ili privremenu, sa težim ili lakšim gvožđem ili bez gvožđa), zatočenje (večno ili privremeno) i zatvor (lakši javni ili domaći).

Fotografija 2. Kaznionica u Lepoglavi, formirana 1855. u vreme austrijske vladavine, a proširena 1913-1914. godine, uoči Prvog svetskog rata, kada je izgrađena nova zgrada u formi savremenih zatvorskih objekata.
Izvor: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Lepoglava_1880_F._Kikerec.jpg

Krivični zakonik Kneževine Srbije iz 1860. godine predviđao je robiju i zatočenje za zločine (teža dela), a kaznu zatvora za prestupe i istupe (lakša dela). Ove kazne izvršavane su u „robijašnicama“, u kojima je jedini kriterijum za klasifikaciju bio pol osuđenih. Učiniocima nekih težih krivičnih dela (razbojništvo, izazivanje požara i hajdukovanje), uz lišenje slobode određivano je stavljanje u okove i težak rad. Zatočenje je predstavljalo blažu kaznu od robije, i izricalo se političkim delinkventima. Izvršavalo se u posebnim zatvorima ili posebnim odeljenjima robijašnica, s tim što zatočena lica nisu morala da rade, a mogla su se odevati i hraniti o sopstvenom trošku.

Fotografija 3. Zgrada Uprave grada Beograda izgrađena oko 1864. godine, u čijem podrumu se nalazio zatvor, poznat pod nazivom Glavnjača. Izvor: Zbornik sećanja aktivista jugoslovenskog revolucionarnog radničkog pokreta, Beograd 1960. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Glavnja%C4%8Da.jpg

Izvršenje kazne lišenja slobode u Srbiji u tom periodu kritikovali su autori novog projekta Krivičnog zakonika Srbije iz 1910. godine. Oni su isticali da se kazna zatvora i robije ne izvršavaju po bilo kakvom sistemu, te da je razlika u izvršenju između njih skoro izbrisana. Oni su naveli da lica osuđena na robiju i lica osuđena na zatvor kaznu izdržavaju zajedno, kao i da maloletnici izdržavaju kazne sa odraslima. Oni su podvukli da lica lišena slobode nisu bila radno angažovana, kao i da se kod njih nije mogao uočiti napredak u prevaspitanju. Osuđena lica su najčešće puštana na slobodu pre izdržane kazne zbog prenaseljenosti zatvora. Projekat novog Krivičnog zakonika predviđao je uvođenje progresivnog sistema u izvršenje kazne lišenja slobode u Srbiji, ali nikada nije bio usvojen kao zakon. U nedostatku jedinstvenog propisa, u Srbiji je do okončanja Prvog svetskog rata postojalo nekoliko različitih kaznenih sistema. U kaznenim zavodima u Nišu, Skoplju, Požarevcu i Podgorici postojao je sistem zajedničkog zatvora, dok je u zavodima u Lepoglavi, Staroj Gradiški, Sremskoj Mitrovici i Zenici bio zastupljen irski progresivni sistem.

Fotografija 4. Pogled na zatvor na Adi Ciganliji u Beogradu, koji je postojao od 1920. do 1954. godine. Fotografija je objavljena u novinama 1929. godine. Izvor: https://kaldrma.rs/sing-sing-na-cukarici/

Period između Prvog i Drugog svetskog rata

Nakon stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a potom i Kraljevine Jugoslavije, otpočelo se sa izradom novog krivičnog zakonika, koji je usvojen 1929. godine. Tako je od 1930. godine, kada su na snagu stupili pomenuti Krivični zakonik i Zakon o izvršenju kazni lišenja slobode, uveden jedinstveni krivičnopravni sistem koji je bio na snazi do 1941. Kazne lišenja slobode bile su robija i zatočenje, izvršavane su po pravilima irskog progresivnog sistema, a klasifikacija osuđenih vršena je prema: vrsti i dužini kazne, polu, starosti i ličnim osobinama. Tretman osuđenih zavisio je od vrste izrečene kazne lišenja slobode, ali i od ličnih karakteristika. Rad osuđenih bio je obavezan, uz mogućnsot izbora vrste rada prema njihovim sposobnostima i afinitetima. Zavodi su bili obavezni da maloletnicima pruže obrazovanje, a rad maloletnika morao je biti u skladu sa njihovim psiho-fizičkim sposobnostima.

Fotografija 5. Detalj iz svakodnevice u zatvoru na Adi Ciganliji u Beogradu, koji je postojao od 1920. do 1954. godine. Fotografija je objavljena u novinama 1929. godine. Izvor: https://kaldrma.rs/sing-sing-na-cukarici/

Period narodno-oslobodilačke borbe i neposredno po okončanju Drugod svetskog rata

Tokom narodno-oslobodilačke borbe i po zavšetku Drugog svetskog rata pristupilo se izgradnji pravnog poretka u novoformiranoj državi. Zakon o vrstama kazni iz 1945. godine je predviđao lišenje slobode i lišenje slobode sa prinudnim radom. Ova oblast detaljnije je uređena Privremenim uputstvom o izvršenju kazni iz 1945. godine, koje kaznene zavode prvi put počinje nazivati kazneno-popravnim zavodima. Tada su prihvaćene ideje prevaspitanja, skupnog izdržavanja kazne i klasifikacije osuđenih. Pravilnik o kućnom redu u kazneno-popravnim domovima i okružnim i sreskim zatvorima FNRJ usvojen je 1947. godine i njime su bila uređena najznačajnija pitanja iz ove oblasti. Pravilnik je propisivao i svrhu izvršenja kazne, stavljajući u prvi plan prevaspitavanje i osposobljavanje za koristan život u slobodi.

Zakon o izvršenju kazni iz 1948. godine predviđao je specifičnu varijantu progresivnog sistema. On je polazio od osnovne ideje irskog progresivnog sistema u smislu napredovanja tokom izvršenja, s tim što je uveo eliminisanje prve, ćelijske, faze, kao i različite sisteme stimulacije tokom prevaspitanja. Principi ovog sistema su: zajednički boravak osuđenih, klasifikacija, humanizacija, resocijalizacija i individualizacija tretmana. Osuđena lica imala su pravo na osmočasovni rad, nedeljni odmor, nagradu za rad, zdravstvenu zaštitu, dopisivanje sa bliskim licima.

Period bivše Jugoslavije

Ideja resocijalizacije osuđenih doslednije je realizovana usvajanjem Zakona o izvršenju kazni, mera bezbednosti i vaspitno-popravnih mera 1951. godine, kojim je prvi put u naš pravni sistem uvedena postpenalna zaštita. Naša zemlja je potom ratifikovala Skup standardnih minimalnih pravila o postupanju sa prestupnicima iz 1955. godine. Tada je uveden sistem krivičnih sankcija koji najviše podseća na današnji. Novi Zakon o izvršenju krivičnih sankcija iz 1961. predvideo je osnivanje otvorenih kazneno-popravnih ustanova i uvođenje opservacije ličnosti osuđenih na početku izdržavanja kazne. Osuđenima su date veće pogodnosti, a uvedena je i radna terapija.

Nakon stupanja na snagu Krivičnog zakona SFRJ 1977. godine, izvršenje kazne zatvora idetaljno je regulisano republičkim i pokrajinskim zakonima o izvršenju krivičnih sankcija. Primena Zakona o izvršenju krivičnih sankcija iz 1997. godine donela je brojne promene u zatvorima u Srbiji, jer je on obuhvatao sve odrednice Evropskih zatvorskih pravila, čime je omogućen njihov razvoj u pravcu modernih ustanova za izvršenje kazni lišenja slobode.

Ana Batrićević

The post Istorija kazne lišenja slobode u Srbiji first appeared on PrisonLIFE.