Visoki zidovi, teške kapije, stara arhitektonska rešenja i spoljašnje obezbeđenje su prvo o čemu se razmišlja kada se pomenu uslovi u penalnim ustanovama. Međutim, osoblje svih službi u kazneno-popravnim zavodima i osuđena lica su ključni faktori koji čine život u zatvoru (ne)podnošljivim, odnosno čiji međusobni odnosi determinišu zatvorsku socijalnu klimu. Kada su svojevremeno jednog ozloglašenog upravnika kazneno-popravnog zavoda kritikovali zbog torture, nasilja i lošeg postupanja prema osuđenim licima, on je na kritike odgovorio da „nije raspisao konkurs za prijem u zatvor“, misleći da je time dao duhovit odgovor. No, ako se ne biraju osuđena lica, zatvorsko osoblje se bira i jedino obrazovan i osposobljen vaspitački kadar može zaslužiti poverenje za valjan tretman. Treba podsetiti i na to da vaspitači (a zaposlene u službama za tretman i obuku i upošljavanje, uslovno zovemo „vaspitači“) u penalnim ustanovama ne uživaju “moć i ugled“. Takođe, mnogi mladi vaspitači na početku svoje karijere misle da se lako mogu snaći u izazovima tog odgovornog poziva. Nažalost, njihov posao je neretko obezvređen i „nezaštićen“.

Vaspitač u dvorištu Okružnog zatvora u Beogradu, 2023. Autor fotografije: Ana Batrićević

Značaj i uloga vaspitača u procesu tretmana

Ni najbolji zakoni niti ugrađeni međunarodni standardi adekvatnog postupanja s osuđenim licima ne mogu zatvorsku kaznu oživotvoriti ako osoblje nije „doraslo“ tom složenom zadatku. Tretman bi trebalo da je usmeren ka svakom pojedinačnom osuđenom licu, sa glavnim ciljem da ublaži negativne efekte zatvorskih uslova koji su neizbežni, da umanji osećanje odbačenosti i izolovanosti kod osuđenog lica, i da istovremeno pruži neophodnu pomoć pojedincu da promeni ponašanje koje ga je dovelo u zatvor, da povrati veru u sebe, svoje mogućnosti i sposobnosti.

Ključni izazovi za vaspitače u sistemu izvršenja krivičnih sankcija u Srbiji

U kazneno-popravnim zavodima u Srbiji je prisutan problem raznolikosti stručne spreme vaspitača kao i nepostojanje adekvatnog usavršavanja posle završenog formalnog školovanja, pri čemu se osoblje oslanja na znanja stečena formalnim obrazovanjem. Nesporno je da posedovanje samo formalnih, teorijskih znanja bez adekvatnog praktičnog iskustva nije dovoljno za uspešan rad ni u jednoj profesionalnoj oblasti. Na osnovu razgovora sa vaspitačima, može se uvideti da se problem usložnjava i zbog nepostojanja jasne podele poslova u skladu sa stručnim profilom vaspitača. Kada bi svaki zaposleni bio zadužen za posao za koji je obrazovan, tretman lica koja izdržavaju kaznu zatvora bio bi funkcionalniji i uspešniji. Primera radi, posao planiranja i organizovanja obrazovanja, obuke i osposobljavanja trebalo bi da rade andragozi a ne profesori geografije ili maturanti srednjih škola, kao što se ponekad dešavalo.

Na vaspitače se ne može gledati kao na manje značajno osoblje zaduženo za svakodnevne rutinske aktivnosti, već kao na zanimanje koje zahteva specifično obrazovanje i permanentno usavršavanje. Postojeće probleme ne može rešiti mali broj zaposlenih kojima je kriminologija, penologija, psihologija ili andragogija struka ili opredeljenje. Stvaranje pozitivne i stimulativne atmosfere za učenje i usklađivanje između obrazovanja, kulturno-zabavnih i rekreativno-sportskih delatnosti sa bezbednosnim merama izazov je za profesionalce koje rade ili bi trebalo da rade na resocijalizaciji osuđenih lica.

Kako osnažiti vaspitače i unaprediti tretman osuđenih lica?

Skoro da nema nauke iz korpusa društvenih i medicinskih nauka koja ne može naći svoje mesto u rešavanju problema vezanih za izvršenje kazne zatvora. Bez obrazovanja, profesionalnih veština, mogućnosti za usavršavanje i motivacije osoblja teško se mogu postići pomaci ka efikasnijem tretmanu osuđenih lica. Očigledno je da vaspitači bez podrške Uprave za izvršenje krivičnih sankcija i celokupne zajednice, ostaju vezanih ruku. Preko njihovih leđa se prelamaju najteži i najvažniji problemi vezani za resocijalizaciju osuđenih lica. Zaposleni u zatvorima su često bespomoćni da učine bilo šta sem održavanja discipline i svaki pomak u smislu organizovanja obrazovnih programa, radnih i rekreativno-sportskih aktivnosti je vredan pažnje. Bez takvih aktivnosti i osoblja koje je obrazovano za adekvatno reagovanje u raznolikim kriznim situacijama i koje imaja razvijenu empatiju i pozitivne stavove ka promeni i ostvarivanju resocijalizacije osuđenih lica, pada i svrha zatvorske kazne i resocijalizacije, odnosno reintegracije.

Prof. dr Branislava Knežić

The post Uloga vaspitača u kazneno-popravnim zavodima first appeared on PrisonLIFE.

Posebno je težak položaj osuđenika sa mentalnim invaliditetom. Odredbom 12.1 Evropskih zatvorskih pravila je propisano da lica koja su duševno obolela i čije duševno stanje ne dozvoljava da budu u zatvoru moraju biti smeštena u specijalnu ustanovu. Međutim, uprkos tome, primetno je da se određeni broj osuđenih lica sa teškim mentalnim poremećajem nalazi u zavodima za izvršenje krivičnih sankcija u kojima ne postoje odgovarajući uslovi za njihovo lečenje i tretman. Navedene osobe su ili došle sa već postojećim poremećajem u zavod ili su obolele u toku izdržavanja kazne. Ono što predstavlja najveći problem u ostvarivanju prava na adekvatnu medicinsku negu ovih osoba jeste nedostatak edukovanog osoblja, odnosno psihijatara, usled čega se terapija svodi samo na upotrebu medikamenata, a ne i na neki drugi adekvatan rad, na primer u obliku psihoterapije, psihosocijalne rehabilitacije i sl.

Slična situacija je i sa osobama sa fizičkim i senzornim invaliditetom, s obzirom da u zavodima često ne postoje smeštajni i drugi životni uslovi primereni vrsti i stepenu potreba osuđenih sa invaliditetom kojima je za kretanje neophodna upotreba invalidskih kolica ili drugih ortopedskih pomagala. U vezi sa ovim je i osnovno etiološko pitanje malog obima kriminaliteta osoba sa invaliditetom. Prema vladajućoj teoriji frustracije, kriminalitet osoba sa invaliditetom je posledica reakcije na frustraciju koja se javlja zbog njihove isključenosti iz društvenih tokova, što je uslovljeno samim invaliditetom kao ličnim svojstvom. Ipak, prihvatljivije nam se čini stanovište da se kriminalitet osoba sa invaliditetom može objasniti teorijom interakcionizma, pa i etiketiranja, budući da društvo svojim stereotipima i predrasudama stigmatizira osobe sa invaliditetom držeći ih na taj način izvan, kako prosocijalnih, tako i antisocijalnih tokova.

Još jedan od oblika diskriminacije sa kojim se susreću osuđenici sa invaliditetom jeste i nedostatak odgovarajućih tretmana prilagođenih njihovim potrebama. Izražen je problem nepostojanja odgovarajućih okupacionih terapija namenjenih osobama sa invaliditetom. Upravo zbog toga je od izuzetne važnosti posvetiti posebnu pažnju planiranju i realizaciji programa tretmana osuđenika sa invaliditetom, budući da je opšti cilj izdržavanja kazne zatvora da život osuđenika što više približiti životu na slobodi i time ih pripremiti za sve one izazove koje ih očekuju nakon izdržane kazne zatvora i izlaska na slobodu.

Izvor: AI: Wonder

Položaj osuđenika sa invaliditetom, iako težak, moguće je poboljšati. Potrebno je pre svega stvoriti uslove za nesmetan život i rad ove kategorije osuđenika. To se može postići uklanjanjem arhitektonskih barijera i stvaranjem pristupačnog okruženja poštovanjem odgovarajućih arhitektonskih standarda. Pozitivan primer je otvaranje novog Okružnog zatvora u Kragujevcu u kome su opremljene i prostorije za boravak osuđenika sa invaliditetom

Takođe, u cilju ostvarivanja svrhe tretmana osuđenika, neophodno je osmisliti i primeniti odgovarajuće okupacione radionice i druge oblike tretmana, koji moraju biti prilagođeni potrebama osuđenika sa različitim vrstama invaliditeta. Kada je reč o podizanju nivoa medicinske zaštite osoba sa invaliditetom, veoma je važno obezbediti da osuđenici sa invaliditetom budu pod stalnim nadzorom odgovarajućih zdravstvenih službi, imajući u vidu da samo postojanje invaliditeta, u mnogim slučajevima, predstavlja veliki rizik za opšte zdravstveno stanje osuđenika sa invaliditetom. Ovim se ne pledira za uvođenje nekog višeg nivoa zdravstvene zaštite ovih osuđenika u odnosu na opštu osuđeničku populaciju (jer bi takvo postupanje predstavljalo samo po sebi diskriminaciju), već samo ukazuje na specifičnost uticaja invalidnosti na opšte zdravstveno stanje.

Takođe, potrebno je novelirati Pravilnik o kućnom redu kazneno-popravnih zavoda i okružnih zatvora. Potrebno je obezbediti da Pravilnik bude dostupan na Brajevom pismu ili u odgovarajućem audio zapisu svim osuđenicima oštećenog vida. Osuđenom koji je osoba sa invaliditetom moraju se obezbediti uslovi smeštaja koji odgovaraju njegovim potrebama, stepenu i vrsti invaliditeta. Invaliditet se mora uzimati u obzir i prilikom formiranja grupa za tretman, kako bi se stvorili nesmetani uslovi za realizaciju tretmana prema ovoj kategoriji osuđenika. Osuđenici sa invaliditetom ostvaruju pravo na rad, shodno svojoj radnoj sposobnosti, što je od izuzetnog značaja, imajući u vidu ulogu svrsishodnog i korisnog rada u procesu resocijalizacije osuđenika. Takođe, osuđenicima sa invaliditetom bi trebalo obezbediti usluge personalnih asistenata, čime bi im se u velikoj meri olakšao život u penitencijarnim ustanovama, imajući u vidu da je ova usluga vaninstitucionalne pomoći osobama sa invaliditetom već dostupma u pojedinim gradovima u Srbiji (Beograd, Niš itd). Ovim bi se život osuđenika još više približio pozitivnim aspektima života na slobodi, što je i jedan od ciljeva izricanja i izvršenja krivičnih sankcija. Svi izneti predlozi imaju za cilj da doprinesu poboljšanju položaja osuđenika sa invaliditetom u ustanovama za izvršenje zavodskih sankcija u Srbiji i predstavljaju više ideje nego završeni koncept predloga jer o poboljšanju položaja osuđenika treba stalno brinuti, što je zakonska, a još i više moralna obaveza svih onih koji se na bilo koji način bave problemima od značaja za penologiju i penitencijarni sistem.

Pravo na život bez diskriminacije je jedno od najvažnijih ljudskih prava. Ovog prava nisu lišeni ni osuđenici sa invaliditetom. Poznato je da se na život osuđenika u raznim ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija, projektuju i svi oni socio-ekonomski uslovi života na slobodi. Osobe sa invaliditetom se suočavaju i na slobodi sa brojnim vidovima diskriminacije. U zatvorskoj sredini osuđenici se pored diskriminacije, susreću za deprivacijom sigurnosti koja može otežati, pa i onemogućiti proces njihove resocijalizacije odnosno reintegracije u društvene tokove, što je neophodno za vođenje uspešnog života na slobodi. Zbog toga je neophodno kontinuirano raditi na uklanjanju svih oblika diskriminacije prema osuđenicima sa invaliditetom. Posebno je važno podizati svest, kako osoblja zaposlenih u kazneno-popravnim zavodima i okružnim zatvorima, ostalih osuđenika, ali i samih osuđenika sa invaliditetom da je invaliditet lično svojstvo sa kojim se može živeti na potpunosti način kao sa bilo kojim drugim svojstvom, a nikako bolest koju treba lečiti U ostvarenje ideje resocijalizacije treba istinski verovati u svakom konkretnom slučaju. Jedino će tako krivičnopravni sistem biti istinski delotvoran, a zavodske krivične sankcije opravdati svoje postojanje. Na ovaj način ustanove za izvršenje krivičnih sankcija će postati uistinu mesta za resocijalizaciju lica koja su u nekom periodu svog života došla u sukob sa pravnim i društvenim normama.

Dr Filip Mirić

The post Položaj osuđenika sa invaliditetom u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija first appeared on PrisonLIFE.

Dvorište Okružnog zatvora u Beogradu, 2023. Autor fotografije: Ana Batrićević

Život osoba koje se nalaze na izvršenju zatvorske kazne, zakonskim i podzakonskim aktima, je potpuno normativno regulisan, te su propisana pravila ponašanja koja osuđeni moraju da poštuju. Poštovanje pravila ponašanja, normativna regulisanost zatvorskog života i bezbednost su primarni ciljevi penalne institucije, a zadatak korektivnog sistema je da tretmanskim delovanjem utiče na prestupnika da u budućnosti ne čini krivična dela. Upravo iz tog razloga svako ponašanje osuđenih je potrebno vrednovati. Sistem nagrađivanja i kažnjavanja je u funkciji pozitivnog uticaja na osuđene, te su kažnjavanje i nagrađivanje tesno povezani, međusobno se dopunjuju i u penalnoj rehabilitaciji imaju visok prioritet. U tretmanu osuđenih i kazna i nagrada predstavljaju način postupanja bez koga formalni sistem ne bi mogao da ostvaruje svoju svrhu.

Kazna kao sredstvo uticaja na osuđene može se primeniti jedino u situaciji kada je učinjena povreda pravila reda i bezbednosti, ili drugih pravila ponašanja koja su utvrđena Zakonom o izvršenju krivičnih sankcija, a kažnjavanje za disciplinske prestupe istovremeno treba da ima i preventivnu i represivnu svrhu.

Zašto osuđeni vrše disciplinske prestupe?

Kako bismo uticali na osuđene da ne čine disciplinske prestupe, nameće se potreba za razumevanjem razloga zašto do njih dolazi. Postoji više objašnjenja zašto osuđeni čine disciplinske prestupe, te razloge treba tražiti u uslovima zatvorskog života, karakteristikama zatvora, karakteristikama i ličnosti osuđenih i neorganizovanosti zatvorske uprave. Istraživanja pokazuju da prediktore vršenja disciplinskih prestupa možemo podeliti na lične i kliničke karakteristike osuđenih i kontekstualne prediktore (veća zatvorska populacija, viši nivo aktivnosti zatvorskih bandi, veći udeo osuđenih u zatvorima ili delovima zatvora sa maksimalnim obezbeđenjem).

Normativna regulativa u Republici Srbiji

Zakon o izvršenju krivičnih sankcija propisuje lakše i teže disciplinske prestupe osuđenih, za koje se mogu izreći, u zakonom propisanom postupku, disciplinske mere. Najblaža disciplinska mera je ukor, a izriče se za lakše i teže disciplinske prestupe i to u situaciji kada je osuđenog dovoljno samo upozoriti za njegovo ponašanje. Još dve disciplinske mere se mogu izreći i za lakše i za teže disciplinske prestupe, a to su oduzimanje dodeljenih proširenih prava i pogodnosti i ograničenje ili zabrana primanja paketa do tri meseca. S druge strane, zakon propisuje i dve disciplinske mere koje se mogu izreći samo za teže disciplinske prestupe, a to su ograničavanje ili zabrana raspolaganja novcem u zavodu do tri meseca i upućivanje u samicu u slobodno vreme ili tokom celog dana i noći.

Prilikom normativnog regulisanja disciplinskih mera, vodilo se računa o humanom postupanju i zaštiti prava osuđenih. Pravilnik o disciplinskom postupku prema osuđenom propisuje da se ograničenje ili zabrana prijema paketa ne mogu odnositi na higijenske pakete, te da se zabrana raspolaganja novcem ne može odnositi na nabavku lekova, ortopedskih pomagala, pružanje neophodnih medicinskih usluga, sredstava za ličnu higijenu, dopisivanje, telefoniranje i pravnu pomoć. Dodatno, samica koja podrazumeva isključivanje iz zajedničkih aktivnosti, može se izreći samo izuzetno. S ciljem ublažavanja negativnih efekata koje samica može proizvesti, propisano je da ona ne može trajati duže od 15, odnosno 30 dana ukoliko se radi o sticaju disciplinskih prestupa. Uvažavajući princip humanog postupanja, u jednoj kalendarskog godini boravak u samici ne može biti duži od šest meseci.

Da li su disciplinske mere efikasan način rehabilitacije prestupnika?

Bez obzira što je zatvorski život potpuno normativno regulisan, pojedini osuđeni se ne pridržavaju nametnutih pravila i krši disciplinu. Ovde se prevashodno radi o osuđenima koji su nezainteresovani za ishod tretmana, ali je važno apostrofirati da oni takvim ponašanjem mogu štetno delovati i na prevaspitanje drugih osuđenih. U želji da se neadekvatno ponašanje osuđenih smanji na najmanju moguću meru u zatvorima se koristi sistem kažnjavanja. Ipak, ne možemo a da se ne zapitamo da li disciplinske mere ostvaruju svoju svrhu. U tom kontekstu ćemo se osvrnuti na pojedine disciplinske mere i eventualne praktične probleme u njihovoj realizaciji.

Iskustva iz prakse otvaraju pitanje da li primena mere kojom se ograničava ili zabranjuje prijem paketa stvara prostor za manipulacije, jer i pored izrečene disciplinske mere osuđeni mogu dobiti paket na ime drugog osuđenog. Tako, za novčanu nadoknadu, fizičku zaštitu, obećanu uslugu ili pod pretnjom i prisilom osuđeni kome je izrečena ova disciplinska mera, može dobiti paket preko drugog osuđenog. Dodatno, ukoliko se osuđenom izrekne disciplinska mera kojom se ograničava ili zabranjuje raspolaganje novcem, on može sva dobra koja bi inače nabavio u kantini zatvora dobiti preko paketa koji je adresiran na njega ili drugo osuđeno lice. I u ovoj situaciji postoji prostor za pretnje i prisile te osuđeni željena dobra može dobiti tako što će mu ih kupiti drugi osuđeni koji ima mogućnost raspolaganja novcem. Na kraju, upućivanje u samicu pojedini osuđeni mogu posmatrati kao vid odmora i priliku da se privremeno izoluju od ostalih osuđenih i svih tenzija koje zajedničko izvršenje kazne nosi.

Kada analiziramo disciplinske mere u našem sistemu, ne možemo a da ne primetimo da u određenim slučajevima sem ukora, čija je efektivnost upitna, ne postoji mogućnost izricanja druge disciplinske mere. U našem zatvorskom sistemu se nalazi veliki broj osuđenih koji su niskog socioekonomskog statusa, i nemaju kontakte sa porodicom i prijateljima, te oni svakako i ne dobijaju pakete. Iz istog razloga i zbog činjenice da nisu radno angažovani pojedini osuđeni nemaju novčana sredstva, pa njima ni disciplinska mera koja se odnosi na ograničavanje ili zabranu raspolaganja novcem ne može biti izrečena. U duhu napred rečenog, jasno je da se u zatvorima nalaze i osuđeni koji ne koriste proširena prava i pogodnosti, te im ista ni ne mogu biti oduzeta. Ako tome dodamo činjenicu da se samica izriče samo izuzetno i to za teže disciplinske prestupe, a da upućivanju u samicu prethodi obavezan lekarski pregled, neretko se dešava i da zdravstveni razlozi ne dozvoljavaju izvršenje ove mere.

Prilike za reformu?

Iako disciplinsko kažnjavanje osuđenih ima visok prioritet u penalnoj praksi, jasno je da ostavlja dosta prostora za manipulacije i da potencijalno povećava šanse da osuđeni još više učvrste neadekvatno ponašanje. Međutim, i pored toga ne treba da se odreknemo kazne kao oblika prevaspitnog delovanja. U situaciji u kojoj se sada nalazimo čini se da možemo reći da disciplinsko kažnjavanje osuđenih umanjuje efekte korektivno-rehabilitacionog rada i otežava reintegrativni proces, pre nego što podstiče korekciju ponašanja. U budućnosti treba težiti da se navedene manjkavosti svedu na minimum, kako bi disciplinsko kažnjavanje moglo da ostvari svoju svrhu. Dodatno, kao potreba se nameće i razmatranje alternativnih modela reagovanja na nedisciplinu u zatvoru, a pre svega se pitamo da li bi mere koje imaju preventivni karakter bile efektivnije.

Vera Petrović

The post Disciplinsko kažnjavanje osuđenih: izazovi i prilike za reformu first appeared on PrisonLIFE.

U literaturi postoje različita shvatanja i definisanja povrata odnosno recidivizma: krivično-pravni, kriminološki i penološki. Ne ulazeći u raspravljanje o različitim definicijama povrata i različitim kategorijama povratnika, naglašavamo da je prema penološkim shvatanjima povratnik svaka osoba koja je ponovo došla na izdržavanje kazne zatvora. Bez obzira na sve moguće manjkavosti pojedinih određenja, nesporno je da povratnici čine posebnu kategoriju u odnosu na primarne delinkvente, jer oni krivična dela ponavljaju više puta u toku života, a nekima je to i način življenja.

Osobenost povratnika je u tome što su oni već bili podvrgnuti procesu resocijalizacije koji nije dao dobre rezultate. Nesumnjivo je da neefikasnost izdržane kazne, neodgovarajući zatvorski tretman, osobine ličnosti, nezadovoljavajući uslovi života (siromaštvo, nezaposlenost, beskućništvo), nedovoljno i nepotpuno obrazovanje, nesređeni porodični odnosi i uskraćivanje socio-psihološke i materijalne pomoći od strane društva po izlasku iz zatvora, i još mnogi drugi, utiču na rasprostranjenost povrata.

Fotografija: Ana Batrićević

Izlazak iz zatvora nije kraj kažnjavanja?

Da izdržana kazna zatvora ne predstavlja ujedno i kraj kažnjavanja potvrđuju brojna osuđena lica, čiji je život po izdržanoj kazni bio i ostao u senci zatvorskih kapija. Tragovi zatvoreničkog života produbljuju se, između ostalog, i stigmatizacijom okoline. Nameću se pitanja: da li su povratnici oni koji nakon izdržane kazne ne znaju šta da rade sa sobom i svojom slobodom ili su to oni koji se vraćaju u lošije porodično, socio-ekonomsko okruženje od zatvorskog? Da li su stvarni dometi lišenja slobode, uz sve deprivacije, veća prilagođenost uslovima u zatvoru nego povratak u društvenu zajednicu? Da li se u zatvor vraćaju beskućnici, siromašni bez porodice i bližnjih, neobrazovani, stari i bolesni? Da li je vršenje krivičnih dela profesija i izazov?

Zatim, može se postaviti pitanje da li se osuđeno lice može „popraviti“ u zatvoru, van realnog životnog konteksta u kojem je nastalo i nastaje kriminalno ponašanje i u koji se osuđeno lice, po izdržanoj kazni vraća? Društvo se preko kazne i zatvorskog tretmana bavi posledicama, a uslovi i uzroci koji su doveli pojedince u zatvor ostaju nerešeni, ponekad i nepoznati, i često utiču na neuspeh resocijalizacije i povrat. Osuđeno lice izloženo dugogodišnjoj izolaciji i različitim deprivacijama u zatvoru, često izgubi poverenje ne samo u druge ljude nego i u sebe. Pojedinci se, i pored očuvanih odnosa sa ljudima van zatvora, prilagode i lakše adaptiraju na zatvorske uslove nego što se osposobe za život nakon zatvora.

Bez iscrpnijeg proučavanja ličnosti osuđenih lica i saznavanja društvenih okolnosti, koje su prethodile i u koje se bivše osuđeno lice vraća, ne može se istraživati ni problem resocijalizavije niti povrata.

Uobičajeno je mišljenje da se proces resocijalizacije ostvaruje u zatvoru. Međutim, u zatvoru se odvija priprema za resocijalizaciju u društvu i posebna vrsta socijalizacije – resocijalizacije na zatvorsku sredinu. Uspeh institucionalnog tretmana, ma kakav bio, ogleda se i proverava u ponašanju osuđenih lica nakon izlaska iz zatvora.

Nažalost, visok procenat povratnika (procene su od 60 do 70%) ne ide u prilog stanovištu o uspešnosti resocijalizacije. Proizilazi da je uspešnije prilagođavanje na zatvor i da se osuđena lica neretko vraćaju u tu dobro poznatu okolinu. U tom kontekstu, postoje autori koji smatraju da je zatvor, za mnoga osuđena lica, „učionica“ za sticanje i usavršavanje kriminalnog iskustva.

Mogući uzroci povrata u zatvore i neuspeha resocijalizacije su:
– neprimerena kazna,
– ne/odgovarajući tretman i postupci u zatvoru, nekvalifikovanost i manjak osoblja u zatvoru, pretrpani zatvori itd.,
– kriminogene i ostale socio-psihološke karakteristike samih osuđenih lica, posebno psihopata i
– nepovoljan postpenalni prihvat.

Fotografija: Ana Batrićević

Uslovi života u zatvoru

Nesporno je da su prostorni i materijalni uslovi u zatvorima nezadovoljavajući. Zatvori su mahom prenaseljeni, nedostaju pojedini profili stručnjaka među zaposlenima, jak je uticaj neformalnih grupa i „kriminalne infekcije“ nisu retkost. Motivacija osuđenih lica za formalne oblike obrazovanja nije na zavidnom nivou i doživljava se nametnutom obavezom. Zato kazne lišenja slobode dovode do opadanja nivoa obrazovanja i informisanosti što može dovesti do desocijalizacije a ne resocijalizacije (posebno su pogođena obrazovanija osuđena lica).

Neupriličene društvene okolnosti

Institucionalna resocijalizacija i ne/prilike u zatvoru su jedna strana medalje od koje zavisi uspešan povratak osuđenih lica na slobodu. Uz strukturu ličnosti pojedinca, makro i mikro socijalni faktori imaju bitan uticaj na ishod resocijalizacije.

Tome treba dodati i porodične okolnosti – materijalne i stambene prilike, obrazovanje, zaposlenost, porodične odnose i strukturu porodice. Uloga porodice je veoma značajna za postpenalni prihvat jer usled dugotrajnih kazni, i ne samo dugotrajnih, dolazi do raspada porodice i negativnog odnosa njenih članova prema osuđenom licu. Stav porodice i uže društvene sredine prema bivšem osuđenom licu određuje i vrsta krivičnog dela.

Loše porodične prilike, siromaštvo, nezaposlenost i nemogućnost zasnivanja radnog odnosa (zbog prethodno učinjenog krivičnog dela) i pored najboljih mogućih rezultata u zatvorskoj resocijalizaciji, umanjuju šanse za vraćanje u normalan život. Isto važi i za slučajeve kada je pojedincu presudom, na izvesno vreme, zabranjeno bavljenje nekom profesijom. Prema tome, društvene okolnosti mogu biti olakšavajući ili otežavajući faktor u rešavanju životnih problema nakon izlaska iz zatvora. Socio-psihološke karakteristike pojedinca i aktuelne, izmenjene društvene i porodične prilike u koje se vraća, posle dužeg ili kraćeg odsluživanja kazne, presudni su za uspešnost postpenalne resocijalizacije.

Društvene okolnosti koje mogu uticati na recidivizam i neuspeh institucionalne resocijalizacije su:
– opšte društveni uslovi (vladajući sistem vrednosti, društveno-politička stabilnost, stavovi prema bivšim osuđenicima…),
– društveno-ekonomski činioci – potražnja i ponuda radne snage u zavisnosti od pola, starosti, obrazovanja i zanimanja,
– razvijenosti i karakteristika institucija, organizacija i službi za prihvat i pomoć pri izlasku pojedinaca iz zatvora i
– porodični i uži socijalno-kulturni uslovi (stabilnost porodice, materijalne i stambene prilike, struktura lokalnih grupa i sredine u koju se vraća).

Sagledavanjem navedenih faktora otvaraju se i mnoga nerešena pitanja o adekvatnom prihvatu bivših osuđenih lica, kako od strane društva u celini (preko zakonodavnih rešenja i centara za pomoć i podršku) tako i od užeg okruženja.

Fotografija: Ana Batrićević

Posledice dugogodišnjih zatvorskih kazni

Poseban problem su osuđena lica koja su u zatvoru proveli deset i više godina. Neretko, oni su po izlasku iz zatvora stari i bolesni, nemaju gde da odu, porodični odnosi su pokidani i, a njihova deca ih često odbacuju. Osuđeno lice, izloženo dugogodišnjoj socijalnoj izolaciji i različitim zatvorskim deprivacijama, često, izgubi poverenje ne samo u druge ljude nego i u sebe. U takvim situacijama uključivanje u život na slobodi otežano je i ako to lice ima podršku i razumevanje okoline.

Značaj postpenalnog perioda za prevenciju povrata

Odgovarajuća kazna i individualizovan institucionalni tretman ne znače da do povrata neće doći ako društvo, ne pomogne pojedincu po izlasku na slobodu da započne život na društveno prihvatljiv način, pružajući mu psihološku i moralnu podršku uz mogućnost zaposlenja. Naime, recidivizam je često indikator neefikasnosti, ne samo kaznene politike i tretmana u penalnim ustanovama, nego i postpenalnog prihvata i ukupnih društvenih okolnosti.

Potrebno je istaći značaj postpenalnog perioda, probacijskog sistema i njegove povezanosti sa zatvorskim radom na postenalnom prihvatu. Značajnu ulogu u procesu resocijalizacije ima Mreža organizacija za postpenalnu podršku Srbije (MOPPS) koja okuplja sva udruženja sa teritorije Republike Srbije koja se direktno ili indirektno bave pružanjem postpenalne podrške, odnosno sprovode aktivnosti usmerene na poboljšanje položaja lica prema kojima je izvršena neka krivična sankcija.

Važnu ulogu u postpenalnom prihvatu imaju i: saradnja pravosuđa, policije, obrazovnog sistema, socijalne politike i zdravstvenog sistema i nevladinih organizacija kako bi se definisale uloge, obaveze i način komuniciranja između svihzainteresovanih strana. U protivnom, bojimo se da će mnogi opterećeni prošlošću, a uplašeni sadašnjošću, budućnost i „sigurnost“ potražiti na njima dobro znanom mestu.

Prof. dr Branislava Knežić

The post Povrat: Vraćanje u dobro poznatu sredinu first appeared on PrisonLIFE.

Istraživanja pokazuju da se kod osuđenih lica koja se bave hortikulturom ili borave u ozelenjenom prostoru uočavaju brojne pozitivne promene. Ređe se ponašaju autodestruktivno, ređe učestvuju u nezakonitim aktivnostima, postaju manje sklona zloupotrebi droga, anksioznosti, depresiji i rizičnom ponašanju, radije prihvataju pomoć, ređe imaju zdravstvene tegobe, i beleže nižu stopu povrata. Potvrđeno je da bavljenje baštovanstvom ili boravak u vrtu tokom izdržavanja kazne izaziva pozitivne i dugoročne emocionalne i psihološke promene kod osuđenih. Primećeno je i da se učesnici u takvim programima ređe ponašaju neprijateljski, da lakše stiču samopouzdanje i samopoštovanje, kao i da razvijaju sposobnost rešavanja problema, donošenja odluka i osećaj odgovornosti.

Fotografija 1. Kazneno-popravni zavod u Nišu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Pravni okviri za ozelenjavanje ustanova za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji

Pravo na zdravu životnu sredinu zagarantovano je Ustavom Republike Srbije prema kojem je svako odgovoran za zaštitu životne sredine i dužan da je čuva i poboljšava. Ustav Republike Srbije zabranjuje diskriminaciju, što znači da pravo na zdravu životnu sredinu pripada svim građanima, uključujući i one koji su lišeni slobode. Spisak subjekata koji su prema Zakonu o zaštiti životne sredine odgovorni za njeno očuvanje obuhvata širok krug pojedinaca, organa i institucija i nema prepreka da mu se priključe i ustanove za izvršenje krivičnih sankcija, u meri u kojoj se u njima odvijaju aktivnosti bitne za životnu sredinu. Zakon o zaštiti životne sredine obavezuje različite subjekte da podstiču jačanje svesti o značaju zaštite životne sredine kroz obrazovanje i vaspitanje, što je moguće sprovoditi i u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija.

Fotografija 2. Kazneno-popravni zavod za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Normativni okvir za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji ostavlja prostora za primenu ozelenjavanja u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija. Zakon o izvršenju krivičnih sankcija propisuje da smisao izvršenja krivičnih sankcija čine resocijalizacija i socijalna reintegracija, a ozelenjavanje prostora u kojima borave osuđena lica upravo ima za cilj da te procese pospeši. Stoga se može reći da ozelenjavanje ustanova za izvršenje krivičnih sankcija doprinosi ostvarenju svrhe krivičnih sankcija. Lišenje slobode ne podrazumeva stalan boravak u zatvorenom, već i boravak na otvorenom, ali u okviru zatvorskog kompleksa. Jedina ograničenja proizlaze iz suštine lišenja slobode kretanja, iz prirode režima života u zatvoru i zahteva bezbednosti. Ograničenje slobode zavisi i od tipa zavoda za izvršenje krivičnih sankcija. Ozelenjavanje uključuje i angažovanje osuđenih lica na različitim programima rada, ali i njihovu edukaciju u oblasti hortikulture, te su za to pitanje bitne i odredbe Zakona o izvršenju krivičnih sankcija  kojma su regulisani rad i obrazovanje osuđenih.

Sprovođenje ozelenjavanja u ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija

Ozelenjavanje ustanova za izvršenje krivičnih sankcija povezano je sa angažovanjem osuđenih u okviru programa rada ili terapije, ali se može sprovoditi i od strane drugih lica. Programi rada osuđenih lica u baštama primenjuju se kao terapijski programi koji podstiču njihov rad na sebi, ali predstavljaju i povlasticu koju mogu steći zahvaljujući uzornom ponašanju. Ovakvi programi imaju i edukativni karakter pošto doprinose razvoju ekološke svesti i pomažu učesnicima da steknu znanja kako bi nakon izdržane kazne pronašli legalno zaposelnje i izvor prihoda. U većini ustanova za izvršenje krivičnih sankcija osuđena lica dobijaju potvrdu o stečenom znanju, što im povećava zapošljivost, ali i samopouzdanje i samopoštovanje.

Fotografija 3. Kazneno-popravni zavod u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Kazneno-popravni zavod u Sremskoj Mitrovici

KPZ u Sremskoj Mitrovici posvećuje pažnju ozelenjavanju, a sarađuje i sa javnim preduzećima “Srbija šume” i “Vojvodina šume“, te učestvuje u akcijama pošumljavanja širom Srbije. Zavod ima 750 hektara obradive zemlje, na kojoj rade osuđena lica. Od toga je 7 hektara pod zasadima voća – kruške, jabuke i šljive. U zavodu postoje i dva plastenika. U zavodu se realizuje projekat u okviru kojeg se osuđena lica uče voćarstvu, a voće se prodaje na tržištu. I na uzgajanju povrća angažovana su osuđena lica, a povrće koje se proizvede u zavodu koristi se za ishranu.

Kazneno-popravni zavod u Požarevcu-Zabeli

KPZ u Požarevcu-Zabeli ima oko 3 hektara površine pod stablima, uključujući i pošumljeni prostor i uređeni park, tako da je ceo prostor okružen pojasom zelenila. Pošumljene površine su pod mešovitim vrstama četinara i lišćara koje su zasadila osuđena lica. Zavodu pripada oko 180 hektara obradivog zemljišta, na kojem se uzgajaju poljoprivredne kulture. Osuđena lica učestvuju u obradi poljoprivrednog zemljišta zavoda i u pošumljavanju, pomažući preduzeću “Srbija šume”. U spoljnoj bašti gaji se sezonsko povrće za ishranu osuđenih, zaposlenih u zavodu i za hotel u okviru zavoda. U zavodu se gaje i rasadi cveća, uglavnom u staklenicima i plastenicima. U KPZ u Požarevcu-Zabeli već godinama se dva puta godišnje organizuje kurs na kojem osuđena lica stiču znanja i veštine za uzgoj povrća u zatvorenim prostorima.

Fotografija 4. Kazneno-popravni zavod u Požarevcu – Zabeli. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Kazneno-popravni zavod za žene u Požarevcu

U KPZ za žene u Požarevcu ozelenjavanje prostora je veoma zastupljeno – zbog estetskih ali i praktičnih razloga. Osim površina za slobodne aktivnosti na otvorenom, zavod ima i baštu, plastenik, staklenik i otvorene površine na kojima se gaje razne vrste povrća i voća. Osuđenice su angažovane na održavanju zasada u zavodu, a mnoge koje imaju pravo da rade van zavoda zaposlene su na održavanju gradskih zelenih površina ili na ergeli Ljubičevo. Kod osuđenica postoji interesovanje za hortikulturu. One rade pod nadzorom službenih lica, koja prate njihov rad, daju im uputstva na dnevnom nivou, obezbeđuju im sredstva za rad i zaštitu na radu.

Fotografija 5. Kazneno-popravni zavod za žene u Požarevcu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Kazneno-popravni zavod u Nišu

U KPZ u Nišu nastoji se da okruženje bude zeleno i humano, a vodi se računa o tome da ozelenjavanje zavodskih površina ima i praktičnu svrhu – u smislu radnog angažovanja osuđenih lica i uzgajanja poljoprivrednih kultura. Osuđena lica koja to žele su uključena u obuku za biljnu proizvodnju i rad na poslovima ratarske i povrtarske proizvodnje. Osuđena lica rade i na uređenju zelenih površina i uzgoju cveća u zavodu, a bave se i izradom parkovskih mobilijara i uređivanjem javnih zelenih površina i učestvuju u akcijama pošumljavanja.

Fotografija 6. Kazneno-popravni zavod u Nišu. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena 2019. godine uz dozvolu Uprave za izvršenje krivičnih sankcija Ministarstva pravde Republike Srbije, a za potrebe istraživanja čiji su rezultati objavljeni u monografiji: Pavićević, O. Ilijić, Lj., & Batrićević, A. (2020). Susret društvenog i biološkog ozelenjavanje zatvorskih zajednica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Budućnost ozelenjavanja ustanova za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji

Ozelenjavanje ustanova za izvršenje krivičnih sankcija predstavlja višestruko korisnu tendenciju – za osuđena lica, za zaposlene, za širu zajednicu i životnu sredinu. Proces ozelenjavanja donosi psihološku, estetsku, ekonomsku i ekološku korist, te mu i dalje treba posvećivati pažnju. Kod osuđenih lica izražen je visok stepen entuzijazma za ozelenjavanje, a postoji i spremnost donosilaca odluka da i dalje rade na ozelenjavanju ustanova za izvršenje krivičnih sankcija, te se može očekivati da u budućnosti i više površina u okviru njih bude obogaćeno biljnim svetom.

Ana Batrićević

The post Ozelenjavanje ustanova za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji – Propisi i primeri dobre prakse first appeared on PrisonLIFE.

Istraživanja potvrđuju da interakcija sa životinjama kod ljudi smanjuje stres i agresiju, pojačava empatiju, podstiče odgovornost za druge i doprinosi opštem mentalnom i fizičkom zdravlju i blagostanju. Terapija uz pomoć životinja primenjuje se sa ciljem da pomogne ljudima da se suoče sa najrazličitijim izazovima: poteškoćama prilikom učenja, post-traumatskim stresnim poremećajem, depresijom, strahovima, fobijama, anksioznošću, besom… U skladu sa tim, terapeutske životinje sve češće ulaze u: škole, bolnice, centre za dnevni boravak starijih osoba i dece, ali i ustanove za izvršenje krivičnih sankcija.

Fotografija 1. Azil za pse u Kazneno-popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2019) Druga šansa: Rad osuđenika sa psima u KPZ Sremska Mitrovica. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Program resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima

Program zasnovan na resocijalizaciji osuđenih lica kroz rad sa napuštenim psima primenjuje se u Kazneno popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici od 2017. godine. Osuđenici koji to žele i za koje stručni tim zavoda oceni da su za to podobni, mogu učestvovati u programu rada sa psima, tokom kojeg se staraju o napuštenim psima i stiču osnovna znanja o njihovoj dresuri. Na početku, program se primenjivao samo u poluotvorenom delu zavoda da bi sredinom 2019. godine, sedam pasa bilo smešteno u zatvoreni deo ovog kazneno-popravnog zavoda. U pitanju je deo zavoda sa maksimalnim obezbeđenjem, a samim tim i sa većim ograničenjima i intenzivnijim zatvorskim deprivacijama. U ovaj deo kazneno-popravnog zavoda smeštena su osuđena lica kojima su izrečene duže kazne lišenja slobode. Zbog toga, rad sa psima za njih ima poseban značaj i još više doprinosi da se na konstruktivan način suoče sa lišenjem slobode i deprivacijama koje je nužno prate.

Fotografija 2. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Azil za pse u Kazneno-popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici

Ono što program resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima u Kazneno-popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici čini posebnim jeste okolnost da su psi sa kojima osuđenici rade smešteni u azilu, koji se nalazi unutar zatvorskog kompleksa. Više od 200 pasa zbrinuto je u okviru ove ustanove za izvršenje krivičnih sankcija. Oni borave u prostoru koji je čist, topao i prilagođen njihovim potrebama, dostupna im je veterinarska nega, a osuđena lica ih hrane, čiste, kupaju, četkaju, ali i dresiraju, kako bi ih pripremili za udomljavanje. Naime, zaposleni u zavodu koji imaju posebna znanja i veštine potrebne za rad sa psima i dresiranje pasa, podučavaju osuđena lica kako da dresiraju pse. Na taj način, psi se dresiraju i uče osnovnim komandama, što povećava njihove izglede da pronađu novi dom.

Fotografija 3. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Efekti programa rada osuđenih lica sa psima

Već od samog početka primene programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima, pokazale su se njegova višestruko korisna i pozitivna dejstva. Pre svega, napušteni psi se sklanjanu sa ulice i smeštaju u azil, gde se sa njima postupa humano i u skladu sa osnovnim principima dobrobiti životinja. Nekada napušteni, ovi psi su sada zaštićeni i spremni za udomljavanje od strane svih zainteresovanih građana. Osim toga, učestvovanjem u programu rada sa psima, osuđenim licima se pruža prilika da steknu sertifikat o završenoj obuci za rad sa psima i zaposle se nakon izdržane kazne. Time se nastoji doprineti njihovnom vraćanju u redovne životne tokove i iznalaženju zakonitog izvora prihoda nakon izdržane kazne. Konačno, pozitivno dejstvo svakodnevne interakcije sa psima dovelo je i do brojnih pozitivnih promena u raspoloženju i međuljudskim odnosima u zavodu – kako između samih osuđenih lica, tako i između osuđenih lica, sa jedne strane, i zaposlenih u zavodu, sa druge.

Fotografija 4. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Rad sa psima kao podsticaj za lični razvoj

Kroz svakodnevnu interakciju sa životinjama, osuđena lica stiču prostor da a rade na sebi i da ponovo razviju osećaj empatije, odgovornosti i poverenja. To potvrđuju i njihove reči, kojima opisuju da ih provođenje slobodnog vremena sa životinjama ispunjava osećajem smirenosti, da im daje pozitivnu energiju, kao i da im pomaže da se na adekvatan način suoče sa neprijatnostima i konfliktnim situacijama. Osuđena lica koja rade sa psima ističu i to da im njihove porodice pružaju veliku podršku da istraju u ovakvoj vrsti angažovanja, te da su ponosni na njihov rad. Neki od njih odlučili su da udome pse sa kojima su radili tokom programa. U tom smislu, pozitivan primer predstavlja porodica jednog od osuđenih lica koja je usvojila psa iz azila dok je on još bio na izdržavanju kazne.

Fotografija 5. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Mogući efekti resocijalizacije kroz rad sa psima na smanjenje recidivizma

Iako je rano u ovom trenutku govoriti o efektima programa rada osuđenih lica sa psima na smanjenje recidivizma, odnosno ponovnog vršenja krivičnih dela, budući da je kratak period njegove primene, te da se mnogi od učesnika u programu još uvek nalaze na izdržavanju kazne, ono što se prema rečima osuđenih lica i zaposlenih u zavodu može primetiti jeste: pozitivna atmosfera, smirenost, smanjenje tenzije u svakodnevnoj komunikaciji kako između samih osuđenih lica, tako i između osuđenih lica i zaposlenih u zavodu… Sve to zahvaljujući prisustvu pasa i svakodnevnom radu sa njima, uzajamnoj ljubavi i saosećanju, koje interakcija sa životinjama budi kod svakog čoveka. Ipak, odgovor na pitanje da li je i u kolikoj meri ovaj program resocijalizacije osuđenih lica delotvoran u pogledu suzbijanja povrata zahteva sprovođenje dugoročnih i sveobuhvatnih istraživanja i praćenja statistika povrata i učestvovanja u ovom programu tokom narednih nekoliko godina, pa čak i decenija. Ono što je u ovom trenutku nesporno, jesu njegovi neposredni pozitivni efekti na osuđena lica, životinje i širu zajednicu, zbog čega se njegova primena inicira i planira i u drugim ustanovama za izvršenje krivičnih sankcija u Srbiji.

Fotografija 6. Rad osuđenih lica sa psima u zatvorenom delu Kazneno-popravnog zavoda u Sremskoj Mitrovici. Autor: Ana Batrićević. Fotografija je napravljena za potrebe istraživanja o primeni programa resocijalizacije osuđenih lica kroz rad sa psima i objavljena u monografiji Batrićević, A. (2020) Sloboda u krugu. Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja.

Ana Batrićević

The post Resocijalizacija osuđenih lica kroz rad sa psima first appeared on PrisonLIFE.

Kao i svi drugi članovi društva, osobe sa različitim oblicima i stepenima ometenošću mogu prekršiti zakonske norme i naći se pred izvršenjem kazne zatvora. Istraživanja koja su se bavila postupanjem prema osobama sa ometenošću u krivičnom postupku i tokom izvršenja kazne zatvora uočila su brojne nejednakosti kojima su izložene, uključujući neprilagođenost okruženja ili nedostupnost odgovarajućih usluga tretmana i rehabilitacije.

Postupanje prema osobama sa ometenošću koja su u sukobu sa zakonom zavisi od više faktora. Od velikog su značaja preovlađujući društveni stavovi prema prestupnicima sa ometenošću, ali generalno i prema osobama sa ometenošću. Ipak, kao najuticajniji, izdvaja se uređenost sistema krivičnog pravosuđa, socijalnih službi i drugih odgovarajućih pružalaca usluga pomoći, podrške i zaštite. Funkcionalnost navedenih sistema, u interakciji sa adekvatnim zakonodavstvom u oblasti mentalnog zdravlja, preduslov je za oblikovanje odgovarajuće društvene rekacije. Posledično, način na koji funkcionišu socijalne i druge odgovarajuće službe može uticati na način na koji se učinioci tretiraju u sistemu krivičnog pravosuđa.

Upravljanje zatvorima u kojima kaznu izvršavaju osuđenici sa ometenošću podrazumeva obezbeđivanje određenih preduslova. U literaturi se navode pogodnosti koje obuhvataju ne samo prilagođavanje okruženja i sadržaja aktivnosti, već i celokupne infrastrukture, odnosno izgradnju i održavanje objekata koji podržavaju usluge pomoći, podrške i zaštite. Pored toga, nužni preduslovi su i kontinuiranost u održavanju socijalnih kontakata, prvenstveno kontakata sa porodicom osuđenika, kao i poštovanje defektološkog principa kontinuiranosti rehabilitacionog tretmana i bavljenja rekreativnim i željenim slobodnim aktivnostima.

O testiranju na neurorazvojne poremećaje i tretmanu osuđenih lica sa različitim oblicima ometenosti

Osobe sa različitim vidovima ometenosti, uključujući intelektualnu ometenost i granična stanja inteligencije, ne dobijaju potrebnu stručnu podršku i tretmanske usluge u zatvoru. Zatvorsko okruženje je posebno teško osobama sa ometenošću da u njemu funkcionišu. To se, najpre, javlja zbog strukturalnih, proceduralnih i komunikativnih barijera koje su zatvorskom okruženju svojstvene, a koje isključuju i stavljaju u nepovoljniji položaj ovu grupu osuđenika.

Osuđena lica sa smetnjama u učenju ili nižim nivoom pismenosti često nemaju dovoljno razvijene verbalne i adaptivne veštine ili veštine čitanja i pisanja. Veštine čitanja i pisanja su, pak, neophodne kako bi se osuđenici uključili u tretmane, terapije ili obuke u zatvoru, a svakako su nužne za uspešnu socijalnu reintegraciju nakon izlaska iz zatvora.

Sa druge strane, osuđenicima sa oštećenjem sluha najtežeg stepena, odnosno gluvim osuđenicima neke usluge su nedostupne bez obzira što imaju na njih zagarantovano pravo na osnovu trajnog invaliditeta. Konkretno, uskraćen im je tumač znakovnog jezika na prijemnom odeljenju, onemogućen pristup obrazovnim aktivnostima, a nailaze i na barijere pri radnom angažovanju. U mnogim slučajevima gluvi osuđenici ističu da uskraćivanje komunikacije i nerazumevanje onoga šta se dešava oko njih vodi ka osećanjima zbunjenosti i izolovanosti, ali i nemogućnosti da prate zatvorski režim na isti način kao ostali osuđenici. Ovakav položaj se, prema tvrdnjama samih osuđenika, direktno odražava na njihovo mentalno zadravlje i odnos sa drugim osuđenicima, kao i sa zatvorskim osobljem.

Prateći efekate programa skrininga na ispodprosečna ili granična stanja inteligencije kod osuđenih lica u prijemnom odeljenju u tri zatvora u Engleskoj, uočen je niz pozitivnih promena. Naime, uprave ovih zatvora su samoinicijativno izvršile izvesna prilagođavanja iako im nadležno Ministarstvo pravde nije obezbedilo potrebne resurse. Konkretno, osuđenicima kod kojih je skriningom ukazano na moguće prisustvo ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti ili problema u učenju su ponuđeni neki od brojnih programa učenja i obuke u zatvoru, kao i priprema za otpust, uključujući upućivanje na odgovarajuće servisne resurse i usluge u zajednici. Kako bi se obezbedila kontinuiranost u tretmanu i nakon otpusta, ovi osuđenici su, takođe, bili upućeni i na postojeće službe rehabilitacije i edukacije i psihološke podrške u zatvoru, a koje su počele da sarađuju sa sličim službama van zatvora, potvrđujući značaj na naučnim dokazima potvrđene prakse.

O otpuštanju iz zatvora i socijalnoj reintegraciji osuđenih lica sa ometenošću

Nakon otpuštanja iz zatvora, osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti su često bez odgovarajućeg zaposlenja i sa ograničenim društvenim kontaktima. Uz to, ovi osuđenici dobijaju nedovoljno podrške u zajednici, a česti su i ponovni informativni razgovori sa policijom. U odnosu na procenu rizika, veća je verovatnoća da će osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti biti ocenjeni kao srednji stepen rizika od ponovnog vršenja krivičnih dela nakon izlaska iz zatvora nego osuđenici iz opšte populacije.

Prema rečima bivših osuđenika ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, nakon izlaska iz zatvora izostaje međusobno poštovanje između njih, kao korisnika usluga sa jedne strane, i osoblja iz službi socijalne zaštite, uslovnog otpusta ili zdravstvene zaštite, kao pružalaca usluga sa druge strane. Sve to otežava položaj osuđenih lica u post-penalnom periodu.

Važno je napomenuti da profesionalna rehabilitacija ima značajan uticaj na zapošljavanje osuđenih lica sa ometenošću nakon otpusta iz zatvora, kao i da postoji dosledan i pozitivan odnos između korišćenja bilo koje vrste rehabilitacione usluge i nalaženja posla.

Rezultati nekih istraživanja o povratu osuđenika ometenošću

Kada je reč o povratu osuđenika ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, preko 80% je ranije osuđivano na kaznu zatvora, dok se 45% njih vratilo u zatvor u roku od dve godine nakon otpusta na slobodu u poređenju sa samo 20% osuđenika iz opšte populacije. Prema podacima iz druge studije, stopa povrata iznosi 41% u ovoj populaciji.

Istraživanja ističu i karakterističan obrazac povrata. Naime, osuđenici ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti ili sa drugim razvojnim smetnjama su rizična grupa za povrat, imajući u vidu njihova iskustva pre lišavanja slobode i ograničenu stručnu obuku i obuku u vezi sa poslom koju su pohađali u zatvoru.

Drugi autori su, pak, ispitivali od čega povrat u ovoj populaciji osuđenika zavisi. Prethodna istorija činjenja krivičnih i prekršajnih dela, tačnije broj prethodnih dela, vršenje krivičnih dela protiv imovine i krivičnih dela vezanih za opojne droge, zatim kršenje uslovnog otpusta i istoriju zloupotrebe supstanci potvrđeni su kao značajni faktori povrata. Povrat je doveden u vezu i sa nestabilnim ili neodgovarajućim smeštajem i nezaposlenošću, a veliki uticaj ima i istorija psihijatrijskih stanja ili poremećaja.

Zaključak

Imajući u vidu sve navedeno, reintegracija osuđenika i prevencija povrata kroz programe obuke i pomoć pri zapošljavanju je važna za sve osuđeničke populacije, uključujući i osuđenike sa različitim oblicima i stepenima ometenosti. Ovi osuđenici su grupa sa složenom istorijom i karakteristikama. Njihova uspešna socijalna reintegracija predstavlja izazov ne samo stručnim službama, odnosno servisima za pružanje podrške, već i kazneno-popravnom sistemu u celini. Zbog toga bi rana identifikacija osoba sa smetnjama u učenju ili bilo kojim drugim vidom razvojnih poremećaja ili tipom ometenosti odraslog doba bila od vitalnog značaja za uspešnost izvršenja kazne zatvora.

Uspostavljanje programa obuka, izgradnja kapaciteta i senzibilizacija zaposlenih, pre svega tretmanskih službenika i pripadnika službi obezbeđenja, važna je i za prepoznavanje razvojnih smetnji i pružanje adekvatne podrške u zatvorskom okruženju. Kada je reč o osuđenim licima ispodprosečnih intelektualnih sposobnosti, programi za razvoj adaptivnih i socijalnih veština zasnovani na postulatima defektološke nauke bi mogli biti ključni za pozitivno prilagođavanje životu u zatvoru i aktivno učestvovanje u zatvorskim aktivnostima.

Milena Milićević i Ljeposava Ilijić

Napomena: Tekst je delom preuzet iz naučnog članka Milićević, M. & Ilijić Lj. (2022). Osobe sa intelektualnom ometenošću i kršenje zakonskih normi – o pojedinim karakteristikama populacije i izazovima u izvršenju kazne zatvora. Zbornik Instituta za kriminološka i sociološka istraživanja, 41(1), 41-53.

The post Osobe sa ometenošću i izvršenje kazne zatvora: Karakteristike populacije i izazovi u pružanju tretmana first appeared on PrisonLIFE.